https://thuviensach.vn

Tên sách : NGỤC TRUNG THƯ
ĐỜI CÁCH-MỆNH PHAN BỘI-CHÂU
Tác giả : PHAN BỘI-CHÂU
Bản dịch : ĐÀO TRINH NHẤT
Nhà xuất bản : TÂN VIỆT

-----------------Nguồn sách : diễn đàn TVE-4U
Đánh máy : thuannguyen1088, lovelysnake289,
blacktulip161, linhtt, kimduyen, ngoctinhpham
Kiểm tra chính tả : Lã Thị Phương Thuý, Đỗ Ngọc Tân,
Đỗ thị Minh Trang, Bùi Văn Vương, Nguyễn Thu Hiền, Thư Võ
Biên tập ebook : Thư Võ
Ngày hoàn thành : 27/11/2017

https://thuviensach.vn

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000
QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE4U.ORG
Cảm ơn dịch giả ĐÀO TRINH NHẤT đã chia sẻ tác phẩm này đến
người đọc

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC
THAY LỜI TỰA
I. VÌ SAO LONG-TẾ-QUANG BẮT TÔI HẠ NGỤC ?
II. RA ĐỜI GIỮA LÚC MẤT NAM-KỲ ĐÃ 6 NĂM !
III. CÙNG ANH EM ĐỒNG-CHÍ TỔ-CHỨC RA ĐỘI SĨ-TỬ CẦNVƯƠNG
IV. MUỐN HÃM TỈNH-THÀNH NGHỆ-AN
V. TÔN ÔNG CƯỜNG-ĐỂ LÊN LÀM MINH-CHỦ
VI. RA THĂM HOÀNG-HOA-THÁM RỒI VÔ NAM-KỲ
VII. LƯU-CẦU HUYẾT-LỆ TÂN-THƯ
VIII. LÀM SAO MUA ĐƯỢC KHÍ-GIỚI ?
IX. TÔI TRỐN SANG TÀU, GẶP CỤ NGUYỄN-THUẬT VÀ LƯUVĨNH-PHÚC Ở QUẢNG-CHÂU
X. GẶP LƯƠNG-KHẢI-SIÊU VÀ KHUYỂN-DƯỠNG-NGHỊ
XI. RƯỚC KỲ-NGOẠI-HẦU XUẤT-DƯƠNG
XII. HÔ-HÀO THANH-NIÊN SANG NHẬT CẦU HỌC
XIII. GẶP MẶT HOÀNG-HOA-THÁM
XIV. CHÍNH-PHỦ LÂM-THỜI TÂN VIỆT-NAM
XV. MUỐN CHỞ KHÍ-GIỚI VỀ GIÚP HOÀNG-HOA-THÁM
XVI. TRẦN-KỲ-MỸ VÀ HỒ-HÁN-DÂN GIÚP SỨC
XVII. LONG-TẾ-QUANG BẮT TÔI HẠ NGỤC

https://thuviensach.vn

PHAN BỘI CHÂU

NGỤC TRUNG THƯ
tức là
ĐỜI CÁCH-MỆNH PHAN BỘI-CHÂU
NGUYÊN HÁN-VĂN CỦA CỤ PHAN BỘI-CHÂU
BẢN DỊCH của
ĐÀO TRINH NHẤT
Phụ-lục bức thư của
Kỳ-ngoại-hầu CƯỜNG-ĐỂ
gửi vua Khải-Định năm 1924
TỦ SÁCH DỊCH
TÂN VIỆT

https://thuviensach.vn

THAY LỜI TỰA
Năm 1913, Phan Sào-Nam tiên-sinh đang ở bên Tàu, bỗng bị đôđốc Quảng-đông là Long-tế-Quang vừa tham lợi, vừa sợ oai, bắt tiên-sinh
hạ ngục và toan giải giao cho chính-phủ thuộc-địa Đông-dương. Nếu không
có những bạn cách-mạng Trung-hoa nhất là Hồ-Hán-Dân cứu khỏi, thì tiênsinh đã bị bắt về nước sớm hơn 12 năm kia rồi.
Lúc ở trong ngục Quảng-châu, tiên-sinh thái-nhiên viết ra tập sách
tuyệt-mạng, tựa là « NGỤC TRUNG THƯ » tự thuật việc mình bôn-tẩu
quốc-sự mấy mươi năm, lời lẽ rất là thành-thiệt, bi-tráng. Đến văn-chương
hay thì khỏi phải nói.
Anh em Việt-Nam đồng-chí ở Tàu năm 1914, từng đem xuất-bản
một lần. Năm 1938 lại mới in một lần nữa. Ai cũng phải nhìn-nhận là tập
văn có giá-trị, cả về lịch-sử và văn-chương.
Chúng tôi dịch ra đây để cống-hiến đồng-bào xem cho biết tiên-sinh
hoạt-động cách-mạng ở hải-ngoại gian-nan nguy-hiểm ra sao ?
Độc-giả đọc sẽ thấy bậc người tài học và khảng-khái như tiên-sinh,
hai mươi năm về trước bôn-tẩu quốc-sự, có thanh-danh trọng-vọng biết
bao, thế mà vẫn giữ đức tự-trọng tự-khiêm, đến đỗi tự cho mình là ngu, là
dở, ấy chính là một chỗ trì-thủ cao-thượng của một nhà chí-sĩ cựu học, và
tiên-sinh là người khiến cho chúng ta đáng kính, không lấy sự thành bại
luận anh-hùng, cũng chính vì chỗ trì-thủ đó vậy.
Chẳng bù với nhiều người tự xưng là chí-sĩ mưu-quốc bây giờ, mỗi
việc gì cũng háo-thắng háo-danh, chưa ra gì đã tự-cao tự-đại, chúng tôi
tưởng họ cần phải học đạo trì-thủ còn lâu lắm.
Sau khi bị bắt về nước, giam lỏng ở Huế gần 15 năm, cho tới ngày
chết, tình-cảnh rất tiêu-điều, túng-bấn, nhưng vẫn lạc-đạo an-bần, giữ tròn

https://thuviensach.vn

tiết-tháo, từ chối nhất-thiết danh-lợi của đối-phương cám-dỗ.
Chỉ vì muốn treo cao tấm gương sáng đó mà chúng tôi công-bố bản
dịch « NGỤC TRUNG THƯ » này ra, không có hậu-vọng nào khác hơn.
ĐÀO TRINH NHẤT

https://thuviensach.vn

I. VÌ SAO LONG-TẾ-QUANG BẮT TÔI HẠ
NGỤC ?
Con chim sắp chết, tiếng kêu đau-thương ; người ta sắp chết, lời nói
ngay thẳng. Những lời tôi nói ra đây có ngay thẳng hay chăng, tôi đâu có
biết. Nhưng chỉ biết là lời nói của một người sắp chết thì có.
1

Mùa đông năm Quý-sửu (1913) tôi đang ở đậu Dương-thành , thì
2
quan toàn-quyền Pháp ở Đông-Dương sang chơi Quảng-châu, đem vụ án
đầu đảng cách-mạng nước Nam ra, xin chính-phủ Quảng-đông bắt tội để
giải giao về chính-phủ Pháp xử.
Đô-đốc Quảng-đông lúc bấy giờ là Long-tế-Quang chịu theo lời xin
ấy, trước ngày cuối năm 8 bữa, bắt tôi giam-cầm trong ngục, và báo cho tôi
biết rằng sớm muộn sẽ giải tôi giao trả người Pháp.
Tôi biết sớm chiều gì đây, đầu tôi cũng lìa khỏi cổ, nhưng tôi vẫn
lấy làm vui-vẻ. Than ôi ! bao nhiêu năm bôn-tẩu, mưu-tính trăm việc mà
không nên một việc gì, nghĩ mình tội nặng lỗi nhiều, có vui gì sống nữa mà
ham.
Song trước khi chết, không lẽ không thốt ra một vài tiếng kêu đauthương sau chót. Ai biết lòng ta chăng ? Ai bảo ta có tội chăng ? Còn một
giây-phút trước khi ta phải chôn mình dưới đất, ta cũng muốn cạn lời ta
nói. Chiếc bóng bơ-vơ trời biển, ngọn đèn leo-lét gió mưa, ta thấm giọt lệ
còn lưu lại mấy chục năm nay, gom-góp lịch-sử một đời ta, hòa với máu mà
viết ra tập sách này. Hỡi ba ngàn muôn đồng-bào chí-ái chí-thân, dầu ai biết
lòng ta chăng ? dầu ai buộc tội ta chăng ? khi đọc tập sách này, sẽ thấy giọt
máu hầu khô, vẫn còn đầm-đìa ở trên mặt tờ giấy vậy.

https://thuviensach.vn

II. RA ĐỜI GIỮA LÚC MẤT NAM-KỲ ĐÃ 6
NĂM !
Triều vua Tự-Đức thứ 15, năm Nhâm-tuất (Tây-lịch 1862), binh
Pháp chiếm lĩnh đất Nam-kỳ ta.
Nam-kỳ là kho tàng thiên-nhiên của nước ta ; cửa biển Saigon thật
là cuống họng ta, nay đã vào tay người Pháp rồi, ta chưa mất hết cả nước,
chỉ là chuyện thời-gian sớm muộn đó thôi. Chén vàng đã ụp, nhà lớn sắp
tiêu, thương thay cho ta, lại nhè giữa lúc ấy mà sinh ra đời. Thiệt ta sinh ra
đời giữa năm Đinh-mảo, niên-hiệu Tự-Đức thứ 20, nghĩa là lúc Nam-kỳ đã
mất sáu năm rồi. Đầu xanh nào đã biết gì, con thơ chưa lìa bọc mẹ, thế mà
tấn-kịch biển khóc non gào, sửa-soạn đem mi mà liệng vào giữa tấm màn
thảm-đạm ấy. Lồng-lộng trời xanh, kẻ ấy là ai đó tá ?
Lúc đầu thế-kỷ 18, ngọn sóng mới của Âu-học vọt lên cao muôn
trượng ; những tiếng dội phú-cường, hầu như vang-động tràn-lan cả hoàncầu. Phải chi ta sớm được đầu-thai ở giữa khoảng đó, có lẽ ta không đến
đỗi mù-mù mịt-mịt như ta ngày hôm nay. Nhưng tiếc thay, ta chẳng may
sinh ra ở nước Nam ta.
Nước ta từ xưa phụ-thuộc vào nước Tàu, địa-lý, lịch-sử, gốc-tích,
trải mấy ngàn năm nay, như hai nước anh em đã lâu đời lắm vậy. Bởi đó,
nước ta chỉ biết tôn-sùng Hán-học như thần thánh, mà Hán học xem trọng,
chỉ có khoa-cử văn-từ.
Tôi từ nhỏ tới lớn, vốn có tư-chất thông-minh, công-phu đèn sách
dùi-mài cũng không bê-trễ, nhưng kể đến sự kết-quả, chẳng qua chỉ là sự
học khoa-cử mà thôi.
Vì lúc bấy giờ, lối học khoa-cử của nhà Thanh, đang sôi-nổi như
gió cuốn mây bay, người nước mình bắt bóng theo chân, chỉ sợ không

https://thuviensach.vn

giống y người Tàu. Bà con ta muốn cỡi mây lướt gió, không thể nào không
mượn con đường khoa-cử, dầu ai có muốn chẳng theo thời đi nữa, cũng
không có đường học nào khác hơn mà đi. Than ôi ! chổi cùn trong nhà, tự
mình xem là của quý, sự ưa-thích lâu đời đã thành thói-quen thành ra rốt
cuộc tôi cũng bị thời-trang trói-buộc, đến đỗi tiêu-hao ngày tháng về nghiệp
khoa-cử gần hết nửa đời người. Đó là một vết nhơ rất lớn trong đời tôi vậy.

https://thuviensach.vn

III. CÙNG ANH EM ĐỒNG-CHÍ TỔ-CHỨC RA
ĐỘI SĨ-TỬ CẦN-VƯƠNG
Năm tôi 17 tuổi, tức là năm Tự-Đức 36, quý-mùi, binh Pháp chiếm
lấy Hà-nội và các tỉnh Bắc-kỳ. Đến năm tôi 19 tuổi, nhằm năm ất-dậu,
Hàm-Nghi nguyên-niên, binh Pháp chiếm kinh-thành Huế, vua Hàm-Nghi
phải chạy : cung-điện bày ra cảnh hoang-lương, nhởn nhơ bầy nai, đầy
dăng ổ quạ, tấn-kịch vong-quốc mở ra từ tháng 7 Hàm-Nghi năm đầu trở đi
vậy. Ôi ! Trời nghiêng đất ngã, lúc nầy kẻ làm trai đội trời đạp đất, ai nỡ
dòm non sông bằng con mắt gỗ đá, trơ-trơ cho đành !
Tôi được trời phú cho, máu nóng không vừa, ngay từ hồi còn là
thằng trẻ con đọc sách của ông cha để lại, mỗi khi đọc tới chuyện người
xưa hăng hái thành-nhân tựu-nghĩa, tôi thường nhỏ nước mắt ròng-ròng,
thấm ướt cả sách. Những chuyện Trương-công Văn-Định chết theo Nam-kỳ
và Nguyễn-công Tri-Phương tuẫn thành Hà-nội, tôi hay đàm-đạo nhắc-nhở
tới luôn, mà mỗi lần nhắc tới, khiến tôi vung tay vỗ ngực, tự thẹn cho mình
thua sút hai ông đó. Vì tính-chất trời sinh cho tôi như thế, không thể nào
làm bộ khác hơn được.
Sau lúc kinh-thành thất-thủ, vua Hàm-Nghi ngự giá ra đóng tại sơnphòng tỉnh Hà-Tĩnh, các bậc quan-thân đang ở nhà ; như Nguyễn-xuân-Ôn,
Đinh-văn-Chất, đua nhau dựng cờ cần-vương, phong-trào tràn-lan khắp các
phủ huyện đều có. Ngó lại tôi còn là một tên học trò nhỏ tuổi, nào có thếlực gì dám cùng các cụ cùng nổi lên làm việc lớn. Mình như con chim con,
lông cánh chưa đủ, nanh vuốt còn non, tự nghĩ mà buồn. Lại nhớ đến
chuyện anh-hùng của Đổng-thiên-vương ngày xưa ba tuổi cỡi ngựa đánh
giặc, tôi nghĩ tôi thật là một thằng con trai hèn quá.
Suy đi tính lại, không biết làm cách gì, chỉ còn có cách kêu gào bọn
đồng-học, tổ-chức ra một đội quân học-trò giúp vua, gọi là « Sĩ-tử cầnvương đội ». Tôi với bạn thiết Trần-văn-Lương là người phát-khởi, cùng

https://thuviensach.vn

tôn ông cử-nhân Đinh-xuân-Sung lên làm đội-trưởng ; tôi thì làm phó-đội.
Đội này chỉ có lối ngoài một trăm người.
Công việc sắp-đặt hơi yên, duy có binh-lương khí-giới chưa có cách
tìm đâu cho ra. Vừa gặp lúc người Pháp đem đại-binh tới hạ thành Nghệan, rồi thừa thắng tiến binh đánh giẹp các phủ huyện. Đội quân của chúng
tôi tổ-chức, cả lương-hướng súng đạn đều không có, thành ra chỉ trong giây
lát, như bầy muông-chim vỡ-lở tứ-tán. Tôi phải trà-trộn trong đám nạn-dân
mà chạy thoát-thân. Tới nay nhớ lại việc tôi đã làm đó, không khác gì trẻ
con làm nhà bằng giấy để chơi, không bỏ cho bậc người kiến-thức chê
cười. Tuy vậy, tôi cũng cứ chép ngay ra đây, vì tấm lòng tôi mưu-toan cứuquốc, thật là phôi-thai từ việc ấy mà ra. Nghĩ mình bày trò tuy giả, nhưng
mà lòng vốn thẳng-ngay, cho nên tôi không dám dấu-diếm chỗ dở của tôi.
Lúc bấy giờ, cửa nhà tôi bị tiêu-huỷ vì họa binh-đao, thân-phụ tôi
giữa cơn hoạn-nạn, lại mang bệnh nặng. Tôi không còn mẹ, cũng không có
anh em nào, thành ra không dám bỏ cha mình mà ngó tới việc gì khác. Tôi
đành nương-náu ở nhà dạy học trò, để chuyên lo săn-sóc bệnh cha, cả thảy
9 năm.

https://thuviensach.vn

IV. MUỐN HÃM TỈNH-THÀNH NGHỆ-AN
Nhưng trong 9 năm ấy tôi vẫn lo nghĩ trau-dồi lông cánh để một
mai bay-nhảy vẫy-vùng, chứ không hề xao-lãng. Tôi thường cùng anh em
đồng-chí là bọn ông Vương-thúc-Quý (người cha khởi-nghĩa, đem hương
binh chống với Bảo-hộ, sau bị tử nạn) và Hà-văn-Mỹ (là một viên kiệntướng bộ-hạ của cụ Phan-đình Phùng, sau bị quân Bảo-hộ bắt được tự-tử
mà chết), chúng tôi âm-mưu với nhau, mỗi năm tới ngày lễ kỷ-niệm cộnghòa, anh em mật-hội đồ-đảng ở tỉnh-thành Nghệ-an, toan bề hãm thành.
Song quân lính Bảo-hộ đông-đảo, việc phòng-bị kiên-cố lắm, chúng tôi
không thể thành sự. Có điều là nhân mấy dịp đó mà anh em giang-hồ hiệpkhách được làm quen kết bạn với nhau, cũng tức là đầu giây mối nhợ cho
cuộc hoạt-động của tôi sau này vậy.
Đến năm tôi ngoài 30 tuổi, đảng Cần-vương khắp trong nước nối
nhau vỡ-lở tan-tành, chỉ còn sót lại một mình cụ Phan-đình Phùng ở Lasơn, cố sức cầm-cự được lâu. Nhưng tới năm Giáp-ngọ, niên-hiệu ThànhThái thứ 6, cụ mất. Từ đó trở đi non sông hiu-quạnh, việc gánh-vác không
còn ai. Trải 10 năm, tôi ôm lòng phẫn, nuôi chí to, vẫn rắp-ranh ở ngay
giữa khoảng núi Hồng sông Lam, dựng lên một cây cờ độc-lập. Tới đây tôi
không thể nào nín mà không làm được.
Tôi sinh-trưởng trong làng xóm dã-man, thuở giờ chỉ quen lặn-lội
trong rừng từ-chương khoa-cử, nói đến tài-học như người Âu-châu, thật
không có mảy-may nào. Song tôi có bẩm-chất cang-cường, biết nghĩa liêmsỉ, không chịu theo đuôi làm tớ người ta. Vừa gặp trong nước hồi nay cựu
đảng đã im hơi bặt dấu, tân đảng thì chưa nẩy nhánh đâm chồi ; tôi kết-giao
họp-đảng bao nhiêu lâu, thành ra ở trong xã-hội hơi có tiếng-tăm hơn trước,
thiết nghĩ lúc này chính mình không tự ra tay làm việc, liệu còn chờ ai. Kếtquả tôi được như ngày nay, thiệt bởi một tấc lòng suy-nghĩ đó làm nguyênnhân vậy.

https://thuviensach.vn

Tuy thế, tôi dại-dột thì thôi. Nghĩ xem thế-lực người Pháp lớn-lao
thế kia, tài sức tôi nhỏ-nhoi thế này, tôi ỷ vào quốc-dân, mà quốc-dân ở vào
trình-độ còn thấp-thỏi ra sao, tôi dựa vào thời-thế mà thời-thế nhằm lúc
khó-khăn ra sao, không nói cũng rõ. Vậy mà tôi chẳng dòm trước ngó sau,
chỉ cậy mình có bầu máu nóng trơ-trơ, toan ra tay làm việc vá trời lấp biển,
chẳng phải là tôi điên-khùng lắm sao ? Dầu sao mặc lòng, tôi cứ việc hănghái đi tới, không dòm ngó trước sau gì hết. Trong trời đất có ai ngu dại hơn
tôi nữa không ?

https://thuviensach.vn

V. TÔN ÔNG CƯỜNG-ĐỂ LÊN LÀM MINHCHỦ
Số là ban đầu tôi định chiêu-nạp bọn anh-hùng lục-lâm và những
người trong đảng cần-vương còn sót lại, để dựng cờ khởi-nghĩa ở khoảng
Nghệ-Tĩnh. Bởi vậy có một lúc nhiều khách rượu làng chơi, cùng tôi giaodu lui tới thân-mật lắm.
Bộ-hạ cũ của Phan tướng-công là Quỳnh-Quảng và môn-hạ của
3
Bạch-Xỉ là bọn Kiễm và Cọng hay ra vào nhà tôi luôn.
Nhà tôi là nhà làm nghề dạy học, nhưng mà học trò chỉ ở nhà ngoài,
còn nhà trong thì chứa đầy khách hào-kiệt sơn-lâm. Các ông đồ nho trong
xóm gặp lúc đi ngang chợt ngó thấy tình-trạng như thế, đều lắc đầu lẽ lưỡi,
đến đỗi lần sau các ông không dám day mặt ngó vào nhà tôi nữa.
Việc chúng tôi mưu-tính lần hồi chín-chắn, gần tới ngày hẹn nhau
phát lên rồi.
Song ông bạn thân là Đặng-quân Thái-Thân nói với tôi :
- « Xem kỹ lại thời-thế chưa có chỗ nào mình đáng thừa-cơ làm
việc lớn. Bọn ta vội-vã làm càn, chắc là không xong việc gì được đâu.
Nhưng ta cũng phải làm sao để chỉ tỏ cho người Pháp biết rằng quốc-dân ta
chẳng phải toàn là hạng người quá hèn, vậy thì ta cứ mạo-hiểm làm một
phen cũng được, có điều là mong-ước sao cho chúng ta cất tiếng lên trước
rồi phải có người nối lời sau mới được.
« Nhưng nếu ta chỉ khởi sự trong khoảng Nghệ-Tĩnh mà thôi, tôi e
như chuyện cái thai đứa nhỏ khó đẻ, ở trong bụng mẹ lọt ra chưa kịp khóc
oa-oa mấy tiếng thì đã chết non mất rồi. Tôi trộm suy-nghĩ mà lo-ngại dùm
cho tiên-sinh chỗ đó.

https://thuviensach.vn

« Theo ý tôi tưởng, trước hết ta nên vô Nam ra Bắc, cầu anh em
hào-kiệt ở hai nơi cùng làm việc với ta. Đất Bắc-kỳ vốn nhiều nghĩa-sĩ, từ
Quảng-nam trở vô Nam-trung cũng không thiếu gì hạng người khảng-khái
bi-ca. Ta lấy nghĩa đề-huề với họ rồi tất cả anh em ba nơi đồng thời khởinghĩa, để chia bớt sức mạnh của bên địch, mà vây cánh đồ-đảng chúng ta
đông, như vậy họa chăng mới làm nên công việc ».
Đặng-quân vốn người hăng-hái, gan dạ, nhân-phẩm lại cao, trải 10
năm vừa là thầy vừa là bạn tôi. Nay nghe lời ông nói rất nhằm, tôi mới tỉnhngộ, liền bàn-định trước hết hãy vô Nam-trung, rồi sau sẽ ra ngoài Bắc,
liên-kết với các phe-đảng anh em toàn-quốc, để sắp-đặt khởi-nghĩa sau.
Lúc bấy giờ bạn đồng-niên với tôi, ông Đặng-văn Bá cũng tánthành chí tôi đã định, bèn cùng tôi đi vô trong Nam.
*
Tôi vô Nam chuyến này, nghe nói trong đảng cần-vương hai tỉnh
4
Quảng-Nam Quảng-Ngãi, có viên kiện-tướng là ông Nguyễn-Thành , sau
khi bị bắt nhờ có ông Nguyễn-Thân cứu dùm, may mà được tha, giờ ông
đang ở trong núi làm ăn. Song chí-khí hồi xưa vẫn còn nồng-nàn, chưa phải
là tro tàn lửa nguội, chẳng qua như chim cắt đang đợi có gió thu đó thôi.
Mùa xuân, tháng hai năm Quý-mão, tôi với hai họ Đặng cùng vô
Quảng-nam. Lúc đi ngang Huế, gặp ông Lê-Võ từ Bình-Định trở về tới đó.
Lê-quân vốn con nhà làm tướng. Bốn người anh đều chết vì nạn
nước. Ông nhỏ tuổi nhất trong nhà, thành ra may-mắn chưa chết. Khi gặp
tôi ở kinh-thành, Lê-quân tỏ-bày chí-khí như phơi gan trải mật. Chúng tôi
hôm sớm quấn-quýt với nhau, trở nên thân-thiết. Rồi cùng chúng tôi đi vô
Quảng-Nam, tìm đến ra mắt cụ Nguyễn-Thành.

https://thuviensach.vn

Ông cụ này, hồi khởi nghĩa-binh mới có 18 tuổi, đã xông-pha hùnghổ, nhiều lần đánh bên địch phải thua ; họ khen cụ biết cách cầm quân. Cụ
chính là người trội nhất của nghĩa-đảng vậy.
Chúng tôi đến, cụ mới làm quen mà đã coi như bạn thân lâu ngày.
Anh em cùng ngồi quây-quần uống rượu nói chuyện. Cụ Nguyễn-Thành
bàn-bạc công việc thiên-hạ một cách hùng-hồn và rất rành-mạch đúng lẽ.
Tôi đem chí muốn ra phân-trần. Cụ vỗ tay, nói :
- « Hay dữ ! Thuở nay, ai muốn mưu-toan đại-sự, trước hết phải cần
ba điều này : một là thu phục lòng người, hai là góp số tiền lớn, ba là sắp
đặt mua sắm quân-khí cho đủ. Hễ lòng người đã chịu tin phục thì số tiền
lớn có thể góp được. Có tiền thì vấn-đề quân-giới, không khó giải-quyết
đâu.
Nhưng phải hiểu dân-trí và tập-quán của dân nước nhà, không thể
nào bắt-chước làm theo châu Âu cho được. Bọn ta muốn có cách kêu gọi
nhân-tâm cho dễ, nếu không mượn tiếng phò vua giúp chúa thì những nhà
sang họ lớn kia, ai chịu phu-họn theo mình. Vậy thì ta dầu có bụng cứu
nước mặc lòng, chẳng qua chỉ chết thân mình cho tròn được một tiếng vậy
thôi, ngoài ra không ăn thua lợi-ích gì cho việc lớn.
« Vua Hàm-Nghi trốn-tránh ở chốn nào, đã lâu không nghe tin tức
ra sao. Còn vua Thành-Thái hiện tại thì ở trong tay người Pháp kiềm-chế,
anh em ta không làm cách gì ra vào thân-cận bên mình ngài đặng. Sẵn có
dòng-dõi của đức Đông-cung Cảnh là đích-tự Cao-hoàng, hiện nay đang
còn. Chúng ta khởi-nghĩa, nên trước hết tôn ngài lên làm cung-chủ ; có thế
thì danh-nghĩa mới thuận, hiệu lệnh được chuyên, mỗi khi ta cất tiếng kêu
gào, thuận theo chiều gió, tất nhiên có tiếng vang bóng sâu xa lắm vậy. Các
ông tính sao ? ».

https://thuviensach.vn

Tôi với hai ông Đặng, Lê, ban đầu thật chúng tôi chưa hề suy-tính
tới việc tôn người dòng-dõi nhà vua. Tới đây nghe Nguyễn-quân, chúng tôi
cho là lẽ phải lắm.
Than ôi ! Trí dân chưa mở, thói cũ chưa chừa, chủ-nghĩa gia-tộc và
chủ-nghĩa quốc-gia, ở giữa lúc mới bắt đầu tiếp-xúc như vậy, mình muốn
nó đánh-đổ bao nhiêu thói quen cổ-thời mà quét đi cho sạch, nào có phải là
chuyện dễ-dàng. Tuy vậy, nghe mấy lời Nguyễn-quân vừa mới bày-tỏ, tôi
không chịu khuất-phục cũng chẳng được nào !

https://thuviensach.vn

VI. RA THĂM HOÀNG-HOA-THÁM RỒI VÔ
NAM-KỲ
Tháng ba năm quý-mão, tôi tìm tới yết-kiến Kỳ-ngoại-hầu CườngĐể ở Huế, tỏ-bày việc lớn.
Kỳ-ngoại-hầu hớn-hở nói :
- Lâu nay tôi vẫn nuôi cái chí lớn đó. Ngặt vì từ lúc Hồ-quý-Châu
và Nguyễn-thụ-Nam là hai bạn đồng-chí của tôi qua đời đi rồi, tôi để ý tìm
kiếm mãi nhưng chưa gặp được ai có thể nói câu chuyện ấy với mình. Nay
các ông không từ xông-pha muôn dặm, vì chỗ tinh-khí với nhau mà tìm đến
tôi, tôi xin vui lòng hy-sinh tất cả mọi sự, để cùng các ông nằm gai nếm
mật, nếu có thể báo đáp quốc-ân trong muôn một, dầu tôi có phải tan thây
mất xác cũng vui.
Rồi Kỳ-ngoại-hầu cùng tôi và hai ông Lê, Đặng đi vô Quảng-Nam
hội-họp các đồng-chí ở nhà ông Nguyễn-Thành trên núi.
Chúng tôi bí-mật bàn-tính các việc, cùng tôn Kỳ-ngoại-hầu lên làm
hội-chủ, và giao công việc của đảng từ hai tỉnh Nam Nghĩa trở về Nam cho
Ng-Thành gánh vác, còn từ hai tỉnh Bình Trị trở ra Bắc thì tôi đảm-nhiệm.
Liền tháng 6 năm đó, tôi trở về Nghệ, rồi thẳng đường ra Bắc-kỳ
dạo chơi hơn 10 tỉnh, lén sắp-đặt việc đảng và tìm bạn đồng-chí.
Rồi tôi lặn-lội lên miệt Yên-thế, tới đồn Phồn-xương để yết-kiến
Hoàng tướng-quân Hoa-Thám.
Hoàng tướng-quân vốn là tay cứng trong đảng cần-vương xứ Bắckỳ. Từ lúc ông Nguyễn-Bích tử-trận, ông Nguyễn-thiện-Thuật chạy sang
Tàu thì đảng cần-vương Bắc-kỳ tan rã. Duy có Hoàng tướng-quân một
mình chiếm giữ miền núi tỉnh Bắc-giang, chống-cự với Bảo-hộ đã ngoài 10

https://thuviensach.vn

năm. Người Pháp chia cắt miệt rừng cho tướng-quân cai-quản để cùng
tướng-quân giảng-hòa. Người trong nước ta từ đàn-bà con trẻ, chẳng ai mà
không nghe tiếng-tăm Hoàng-Hoa-Thám lừng-lẫy.
Từ hồi nào đến giờ, tôi mới được bước chân vô trong đồn trại này là
lần thứ nhất.
Tôi nhớ hôm đó là mùng 8 tháng 8 năm Quý-mão. Cùng đi với tôi
một chuyến là hai ông Kiếm-phong Nguyễn-Cừ và Cao-điền Nguyễn-Điển.
Hai ông này ở chờ ngoài đồn, chỉ có mình tôi vô trong.
Rủi nhằm lúc Hoàng tướng-quân đang mắc bệnh nặng, không thể
cùng tôi hội-đàm được. Nhưng tướng-quân sai người con trưởng là Cả
Trọng và hai viên ái-tướng là Cả-Dinh Cả-Huỳnh, tiếp-đãi tôi vui-vẻ tử-tế.
Tôi ăn ở trong đồn 11 ngày, rồi thổ-lộ hết tâm-sự mình rồi mới ra đi.
Đảng ở Bắc-kỳ từ đó mới tổ-chức lại.
Tháng 10, tôi trở vô kinh, báo-cáo việc đảng cho Hội-chủ hay. Hộichủ nói với tôi :
- Nam trung vốn là khu đất của tiên-triều gây-dựng mở mang, xưa
đức Cao-hoàng nhờ đó mà khôi-phục rỡ-ràng nghiệp cũ. Lòng người nhờ
cũ rất nhiều. Tiên-sinh nên vào một chuyến, chắc có ảnh-hưởng không phải
nhỏ đâu.
Thế rồi trung tuần tháng 12 năm Quý-mão, tôi lên đường vô Nam.
Cuối tháng chạp, tàu đến Saigon.
Qua tháng giêng năm Giáp-thìn, tôi đi Châu-đốc, Hà-tiên, tìm thăm
các hào-kiệt ở Thất-sơn. Lại đi dạo khắp các tỉnh Cần-thơ, Vĩnh-long, Sađéc. Nhân dịp thăm viếng cả những chỗ dấu xưa vết cũ của hai cụ Nguyễn-

https://thuviensach.vn

Huân, Trương-công-Định ; trong ý mong-mỏi may ra mình có gặp-gỡ được
sự gì hay chăng ?
Nhưng tôi đi chuyến nầy, gặp được sự hay rất ít. Thật tôi không
ngờ…

https://thuviensach.vn

VII. LƯU-CẦU HUYẾT-LỆ TÂN-THƯ
Tháng 3 năm Giáp-thìn, ở Nam-kỳ trở về, tôi lại ngụ ở Huế. Thỉnhthoảng lo tính một chuyện như cách vẽ rắn thêm chân. Đó cũng là một việc
quan-hệ về lịch-sử tôi nên nói.
Nguyên lúc vua Đồng-Khánh được lên ngôi rồi, hai nước Pháp Việt
sửa thêm vào tờ điều-ước cũ. Bây giờ cắt đất từ Thanh-hóa trở vào, Bìnhthuận trở ra gọi là Annam, thuộc về Pháp-quốc bảo-hộ. Then chốt của
Chính-phủ Bảo-hộ ở trong tay ông Trú-Kinh Khâm-sứ nắm giữ. Những
thực-quyền về việc binh việc tài, đều về tay người Pháp chủ-trì, còn quanlại thì người nước mình. Người Pháp chỉ xem-xét sai-khiến mà thôi.
Tôi suy-nghĩ nếu như công-việc mình tính làm đây mà được bọn
người trong quan-trường giúp ngầm, tất là dễ-dàng nên việc.
Song tôi suy đi tính lại bọn làm quan là hạng trí-não tầm-thường, e
mình khó lòng mưu-toan với họ, mà rủi mưu-toan với họ không xong, thì
có tai-họa xẩy đến cho mình ngay.
Tuy vậy mặc lòng, chúng ta là người đã quyết hiến thân cứu-quốc
thì đầu-cổ mình, tính-mạng mình, đều có thể hy-sinh không sá kể gì, vậy
thì con đường họa-phước lợi-hại, ta cứ dấn mình vào mà đi, há nên chầnchờ trốn-tránh nữa sao ?
Tôi bèn quyết kế tìm cách vận-động các quan.
Lúc ấy, tôi có tiếng hay chữ vang dậy chốn kinh-đô, phần nhiều cụ
lớn trong triều muốn được tôi ra vào làm môn-hạ các cụ.
Tôi liền viết ra một cuốn sách, nhan đề là « Lưu-cầu Huyết-lệ Tânthư ». Trong đó tôi tả rõ những cái thảm-trạng thành tan nước mất, những
nỗi nhơ nhuốc đổi chúa làm tôi. Lại nói đến dân-trí phải gấp mở-mang,

https://thuviensach.vn

dân-khí nên gấp bồi-dưỡng để làm nền-tảng cho việc cứu-quốc v. v… Cuốn
sách này gồm có mấy muôn lời nói.
Tôi ôm sách tới ra mắt các cụ lớn, như cụ Đông-các Nguyễn-Thảng,
Công-bộ Đào-Tiến, Lễ-bộ Hồ-Lễ, Lại-bộ Nguyễn-Thuật v. v…
Các cụ đều khen lời nói cứng, văn viết hay, và ngầm cho ý-kiến tôi
bày-tỏ là đúng, nhưng thủy-chung các cụ chẳng dám nói rõ ý mình ra sao.
Lanh-quanh hết mấy tháng trường như thế, rồi sau tôi biết rõ bọn cụ
lớn kia, mình không cậy nhờ gì được mà trông. Ruột gan của họ, chỉ biết có
sự phú-quý của thân họ, nhà họ. Trước việc thì họ chỉ ngồi ngó thành-bại,
sau việc thì họ lựa sóng theo chiều. Nay ta mạo-hiểm giải-bày tâm-sự với
họ nhưng thật không chỗ nào trông cậy họ được. Tôi luống thẹn mình kém
thần trí sáng, chẳng có tài làm cho tượng đá biết gật đầu, rồi càng nghĩ càng
ăn-năn trước kia mình tơ-tưởng lợi-dụng quan-trường thật là bá-láp.
Nhưng việc nầy chẳng phải là không có kết-quả gì.
Sau khi « Lưu-cầu Huyết-lệ Tân-thư » ra đời rồi, các chí-sĩ lẩn-quất
trong kinh-đô, đều rõ biết ruột gan tôi ra thế nào. Ví-dụ như ông Phan5
châu-Trinh và ông Trần-quý-Cáp – về sau bị tù, chết chém – lúc nầy làm
quen thân-mật với tôi, ấy chính là nhờ cuốn « Lưu-cầu Huyết-lệ Tân-thư »
giới-thiệu vậy.

https://thuviensach.vn

VIII. LÀM SAO MUA ĐƯỢC KHÍ-GIỚI ?
Lúc bấy giờ, những nghĩa-dân hiệp-sĩ khắp trong nước đã liên-lạc
nhất khí với nhau rồi.
Từ Bắc vô Huế, khắp các tỉnh-thành châu-quận trọng-yếu, chúng tôi
đều ngấm-ngầm sắp-đặt vây-cánh phe-đảng đâu đó hẳn-hoi, chỉ còn đợi
thời-cơ là khởi-sự.
Vấn-đề kiếm tìm những khoản tiền lớn để làm việc, cũng có anh em
gánh vác trách-nhiệm quyên-góp.
Phải chi mình ở vào những đời Đinh Lý Lê Trịnh thuở xưa, thì chỉ
vung cánh tay mà kêu lên một tiếng, tức-thời sóng dậy sấm vang chỉ là việc
thành trong khoảng giây lát mà thôi.
Nhưng đời nay thì khác hẳn.
Từ lúc đời có súng đạn phát-minh ra, bao nhiêu khí-giới gọi là
gươm giáo đao thương đã hóa ra đồ bỏ. Cái thứ để chặt cây làm mác kia,
đời xưa người ta vác đi đánh Tần đuổi Sở được, chứ đời nay có dùng nó
làm nên trò-vè gì !
Phải biết võ-khí của người Pháp tinh-nhuệ hơn của người mình
muôn lần ngàn lần. Còn khẩu súng nào ở trong tay người mình, thì ngày
đêm có tướng-tá Pháp gìn-giữ coi chừng hoài. Trong hàng quân-ngũ, từ
chức cai đội trở lên cũng không có người mình được làm. Nếu muốn dỗ họ
trở súng cộng-sự với mình, lúc bình-thường không phải là chuyện dễ ; trừ
ra khi nào có phát-sinh đại-chiến, họa chăng sự mưu-tính mới được thựchiện.
Các ông sách-sĩ (người chuyên nghĩ mưu tính kế) trong đảng chúng
tôi lúc ấy, gặp phải một vấn-đề to lớn khó-khăn mà không sao giải-quyết

https://thuviensach.vn

được, ấy chính là vấn-đề quân-giới.
Trong nước ta có sở chế-tạo quân-giới nào, đều có binh lính Pháp
chiếm giữ, canh-gác cẩn-mật, nếu bà con mình đi qua hơi liếc mắt dòm
mấy nơi đó cũng bị tội nặng lập-tức. Như vậy thì chúng tôi có nhúng tay vô
chỗ nào mà lấy khí-giới được đâu !
Muốn mua khí-giới ở ngoại-quốc chở vào cho mình lại cũng không
được. Là vì bao nhiêu cửa biển trong nước, cửa nào cũng có nhà chuyêntrách của Bảo-hộ cắt-đặt, khám-xét dò-la hết sức nghiêm-ngặt. Dầu cho
mình mua ở ngoài được, nhưng một số quân-giới rất nhiều, mình có phép
tiên, chước quỷ gì mà vận-tải nó lọt vô xứ này cho nổi ?
Anh em chúng tôi lo quanh tính quẩn, mất nhiều ngày giờ mà chỉ có
vấn đề quân-giới, mỗi khi nghĩ đến, ai nấy bức-rức lo-âu, cám-cảnh mình
thiếu mất một món thứ nhất cần-dùng, rồi nhớ lại chuyện Châu-lang đời
xưa nếu không có ngọn gió đông thì lấy gì mà đánh trận Xích-bích ?
*
Cách không bao lâu, bỗng dưng có những tiếng súng nổ ở Lữ-thuận
Liêu-đông, lướt theo sóng-gió vang-dội tới đây làm cho rung-động chóichát lỗ tai anh em chúng tôi.
Trận Nga-Nhật chiến-tranh mà Nhật đại-thắng thật có chỗ hay cho
chúng tôi rất lớn. Trong óc chúng tôi đến đây có một thế-giới mới lạ mở ra.
Nước Nam ta trước khi chưa có Pháp-quốc bảo-hộ, chỉ biết thế-gian
nầy có nước Tàu mà thôi. Tới lúc có Pháp-quốc bảo-hộ ta rồi thì ta lại chỉ
biết có Pháp-quốc. Thế-giới đổi dời, phong-trào mới lạ, thật bà con ta chưa
hề mộng-tưởng tới đó.
Chúng tôi bôn-tẩu quốc-sự bao lâu, nghĩ có mất xác rụng đầu cũng
chẳng sợ, nhưng bất quá là bị cái thiên-lương vì nước lo toan nó bắt-buộc

https://thuviensach.vn

mình phải vậy đó thôi, chứ đến quy-mô xây-dựng độc-lập ra sao, thì lúc ấy
chúng tôi vẫn còn mơ-màng như người đi giữa đám sương sa mịt-mù vậy.
Từ hồi bỏ nước đi ra ngoài, đầu óc mắt tai mình mới là bắt đầu
biến-đổi. Nhưng không thể nào không bảo được rằng đó là nhờ trận NhậtNga đánh nhau đã làm vang bóng cho tâm-não chúng tôi.
Than ôi ! đến giữa thế-kỷ 19, gió Mỹ mưa Âu đã làm ồn-ào vũ-trụ,
vậy mà ngó lại nước mình vẫn còn đang ở trong cơn mơ-mộng ngủ say.
Lúc bấy giờ dân ta còn mù-mịt chuyện đời đã đành, không trách gì được.
Nhưng ngay đến hạng người trồi đầu khét tiếng như tôi mà cũng như ếch
nằm đáy giếng, kiến ở trong hang, có hiểu biết chuyện đời là gì đâu. Nghĩ
trong thế-giới có thứ người đáng buồn cười mà cũng đáng thương xót,
không còn ai hơn bà con nước mình.
Là bởi nước mình thuở trước chỉ đóng cửa ngồi nhà, trăm điều kiếnvăn gì, quanh-quẩn trong vòng chữ nghĩa thi-cử Hán-học mà thôi ; vậy cứ
bảo ngay quốc-dân mình là bọn tai điếc mắt đui, cũng không phải là nói
quá-đáng chút nào.
Kịp đến khi có người Pháp sang xâm-lược, dân ta cũng vẫn còn mắt
đui tai điếc. Nếu không có tiếng súng nổ đùng đùng ở Liêu-đông Lữ-thuận
đánh thức, thì có lẽ ta cũng chưa biết ngoài nước Pháp ra còn thế-giới nào
khác nữa.
Sau lúc Nhật-Nga khai chiến, giữa khoảng hai năm Giáp-thìn Ất-tỵ,
cuộc cạnh-tranh phấn-đấu giữa người Âu người Á, da trắng da vàng, làm
cho chúng tôi phải giật mình tỉnh ngủ. Chí-hướng chúng tôi càng thêm
nồng-nàn hăng-hái. Song chỉ khổ một nỗi là bị vấn-đề quân-giới ngăn-trở
khó-khăn, cho nên tới đây chúng tôi phải gấp tìm cách nào giải-quyết mới
xong.
*

https://thuviensach.vn

Hạ tuần tháng 10 năm Giáp-thìn (1904) các tay lãnh-tụ trong đảng
mở cuộc đại-hội ở tỉnh Quảng-nam, lấy sơn-trang Nam-thạnh làm nơi khaihội. Nhận thấy chỗ nầy gần kinh-đô Huế, tất ông Hội-chủ chúng tôi có thể
lén tới nhóm hội được.
Lúc đó ông Tăng-bạt-Hổ mới ở Hải-phòng vô, trong đảng thêm ra
một tay kiện-tướng, ai nấy vui-vẻ hăng-hái lạ-thường.
Các lãnh-tụ đều nói vấn-đề quân-giới nếu không có nước ngoài giúp
cho mình thì không xong. Lấy chỗ quan-hệ về lịch-sử, địa-dư, nòi-giống
mà nói, có thể giúp ta được không ai khác hơn là Trung-quốc. Nhưng từ
trận thua ở Lạng-sơn hồi năm Giáp-thân trở đi, Trung-quốc ký điều-ước
Bắc-kinh, đã phải đem cái chủ-quyền phiên-thuộc nước Nam mà nhường
đứt cho Pháp rồi. Đến việc Hàm-Nghi xuất-bôn, trong khoảng mấy năm
Dậu, Tuất, thiếu gì các cụ nhà ta chạy sang Trung-quốc cầu-viện, nhưng
đều bặt mất tin tức. Gương trước mới đó không xa, nước Tàu chẳng giúp gì
cho ta được đâu mà mong, vô-ích.
Chúng tôi bàn-định với nhau, chỉ có cầu-viện Nhật-bản. Lúc ấy
Nhật-bản mới phát lên hùng-cường mà họ cũng là một dân-tộc da vàng ở
châu Á như ta, lại vừa mới đánh thắng Nga xong, không chừng họ có ý
muốn làm bá-chủ cả châu Á, vậy thì họ giúp ta để tước bớt khí-lực của
châu Âu đi, cũng có điều lợi cho họ vậy. Nếu ta sang kêu ca thống thiết với
họ, tưởng gì chớ món quân-giới, hoặc cho ta mượn, hoặc giúp ta mua,
không khó khiến chi !
Ai nấy bàn-bạc nhất-định như vậy rồi, bèn tín cử một người làm
toàn-quyền đại-biểu đem bút của ông Hội-chủ qua Nhật lo việc khí-giới.
Hồi đó công việc trong đảng đang cần người có tài làm sứ, nên chi
toàn-hội cùng cử tôi làm chức đại-biểu đi Nhật.

https://thuviensach.vn

IX. TÔI TRỐN SANG TÀU, GẶP CỤ NGUYỄNTHUẬT VÀ LƯU-VĨNH-PHÚC Ở QUẢNGCHÂU
Nay tôi vâng mạng của đảng sai khiến, xuất-dương là lần đầu hết.
Tôi đi đây, vốn lấy tư-cách là đại-biểu của đảng cách-mạng một
nước mà đi, cũng tức là đại-biểu cho toàn-quốc dân một nước mà đi.
Nếu như tôi là người tài cao trí giỏi, học rộng biết nhiều về mặt
ngôn-ngữ, văn-tự, chính-trị, học-thuật ngoại-quố...