Danh Tướng Việt Nam Tập 3
Nguyễn Khắc Thuần

Chia sẽ ebook : http://downloadsachmienphi.com/
Tham gia cộng đồng chia sẽ sách :
Fanpage : https://www.facebook.com/downloadsachfree
Cộng đồng Google : http://bit.ly/downloadsach

Table of Contents
LỜI NÓI ĐẦU
CHƯƠNG THỨ NHẤT
NHỮNG DANH TƯỚNG XUẤT THÂN ÁO VẢI ĐẦU TIÊN
I - ĐÀNG NGOÀI Ở ĐẦU THẾ KỈ THỨ XVIII
II - LƯỢC TRUYỆN NHỮNG DANH TƯỚNG XUẤT THÂN ÁO VẢI ĐẦU TIÊN
01. NGUYỄN TUYỂN VÀ NGUYỄN CỪ
02. NGUYỄN HỮU CẦU (? - 1751)
03. HOÀNG CÔNG CHẤT (? - 1769)
04. NGUYỄN DANH PHƯƠNG (? - 1751)
05. LÊ DUY MẬT (? - 1770)
CHƯƠNG THỨ HAI
NGUYỄN NHẠC, NGUYỄN HUỆ VÀ NGUYỄN LỮ
BA LÃNH TỤ CỦA PHONG TRÀO TÂY SƠN, BA DANH TƯỚNG KIỆT XUẤT NHẤT CỦA THẾ KỈ
XVIII
I - QUÊ HƯƠNG, DÒNG HỌ VÀ GIA ĐÌNH
II - TÓM LƯỢC CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA PHONG TRÀO TÂY SƠN
III - NGUYỄN NHẠC (? - 1793)
IV - NGUYỄN HUỆ (1753 - 1792)
V - NGUYỄN LỮ (? - 1787)
CHƯƠNG THỨ BA
DANH TƯỚNG TÂY SƠN
I - TIỂU DẪN
II - DANH TƯỚNG TÂY SƠN
01. ĐẶNG XUÂN BẢO (? - 1802)
02. TRẦN QUANG DIỆU (? - 1802)
03. VÕ VĂN DŨNG (? - ?)
04. PHAN VĂN LÂN (? - ?)
05. NGUYỄN VĂN LỘC (? - ?)
06. NGÔ VẢN SỞ (? - 1795)
07. NGUYỄN VĂN TUYẾT (? - ?)
08. BÙI THỊ XUÂN ( ?- 1802)
CHƯƠNG THỨ TƯ
PHỤ LỤC
I - ĐẶNG TIẾN ĐÔNG (1738 - ?)
01. TIỂU DẪN
02. ĐÔ ĐỐC ĐẶNG TIẾN ĐÔNG - MỘT TƯỚNG TÂY SƠN CHỈ HUY TRẬN ĐỐNG ĐA
II - MỘT SỐ NHÂN VẬT ĐẶC BIỆT THỜI TÂY SƠN
01. TIỂU DẪN
02. NGÔ THÌ NHẬM (1746 - 1802)
03. PHAN HUY ÍCH (1751 - 1822)
04. NGUYỄN THIẾP (1723 - 1804)

ĐÁNH CHO ĐỂ DÀI TÓC

ĐÁNH CHO ĐỂ ĐEN RĂNG
ĐÁNH CHO CHÚNG CHÍCH LUÂN BẤT PHẢN
ĐÁNH CHO CHÚNG PHIẾN GIÁP BẤT HOÀN.
ĐÁNH CHO SỬ TRI NAM QUỐC ANH HÙNG CHI HỮU CHỦ.
QUANG TRUNG
(Lời hiểu dụ tướng sĩ đọc tại lễ Thệ Sư tổ chức ở Thọ Hạc, Thanh Hóa, năm 1788)



LỜI NÓI ĐẦU
Bạn đọc yêu quý,
Các nhà sử học vẫn gọi thế kỉ thứ XVIII của lịch sử nước ta là "thế kỉ của chiến tranh nông
dân”. Gần trọn cả thế kỉ này, những người nông dân áo vải ở khắp mọi miền của đất nước, từ
đồng bằng đến trung du và rừng núi, từ Đàng Ngoài đến Đàng Trong đã quả cảm vùng lên “khuấy
nước chọc trời", tấn công không khoan nhượng vào toàn bộ cơ đồ thống trị của giai cấp phong
kiến bóc lột đang trên bước đường sa đọa ngày một thảm hại. Hoảng sợ trước sức mạnh quật
khởi phi thường ấy, các tập đoàn phong kiến thống trị không chỉ cam lòng phản dân mà còn
nhẫn tâm hại nước. Bấy giờ, nếu Nguyễn Ánh phạm tội ác “trời không dung, đất không tha" là
rước năm vạn quân Xiêm về giày xéo lên một phần thiêng liêng của lãnh thổ xứ Đàng Trong, thì
Lê Chiêu Thống cũng phạm trọng tội đáng để cho "đời đời lên án" đó là đã rước hai mươi chín
vạn quân xâm lược Mãn Thanh về chà đạp lên một phần giang sơn gấm vóc của xứ Đàng Ngoài.
Vận mệnh dân tộc bị đe dọa nghiêm trọng cả từ bên trong lẫn bên ngoài, cả từ phía Nam lẫn phía
Bắc. Trong bối cảnh đặc biệt như vậy, lớp lớp những người nông dân áo vải chẳng những đã hiên
ngang đứng lên đấu tranh giành quyền sống cho mình, nó còn khảng khái đảm đương sứ mệnh
bảo vệ độc lập dân tộc. Từ trong khói lửa của cuộc chiến đấu một mất một còn chống thù trong
và giặc ngoài, tên tuổi của một loạt các danh tướng đã xuất hiện, vừa góp phần làm rạng rỡ
truyền thống ngoan cường của cả dân tộc, vừa đóng góp cho kho tàng kinh nghiệm thao lược
của tổ tiên những tri thức vô giá.
Với tất cả niềm tự hào mãnh liệt và sâu sắc của mình, tác giả xin dành trọn tập thứ ba của bộ
DANH TƯỚNG VIỆT NAM để trân trọng giới thiệu về thân thế và sự nghiệp của các bậc danh
tướng trong chiến tranh nông dân thế kỉ XVIII và phong trào Tây Sơn.
Nếu trước đó, tên tuổi của các danh tướng trong sự nghiệp giữ nước từ đầu thế kì X đến cuối
thế XIV và danh tướng Lam Sơn nhìn chung đều được các bộ chính sử xưa trân trọng ghi chép,
do đó, việc tái hiện cuộc đời và sự nghiệp của họ có những thuận lợi nhất định, thì rất tiếc là
danh tướng trong chiến tranh nông dân thế kỉ XVIII và phong trào Tây Sơn, hoặc là rất ít được
các bộ chính sử cũ chép đến, hoặc là chỉ được chép đến với dụng ý xuyên tạc rất rõ ràng. Nghịch
lí này cũng không có gì là khó hiểu, bởi lẽ, sử cũ nói đến ở đây là sử biên soạn vào thời Nguyễn,
mà dưới con mắt của hầu hết các sử gia thời Nguyễn, mọi phong trào nông dân đều bị coi là
"giặc cỏ”, còn Tây Sơn là "kẻ thù không đội trời chung” . Sự hụt hẫng của chính sử tuy có được bù
đắp bởi những trang ghi chép của dã sử và đặc biệt là những lời kể hào hùng phản ánh niềm
kiêu hãnh bất diệt của nhân dân, nhưng, việc tập hợp, xác minh và chỉnh lí tài liệu cũng không
phải nhờ vậy mà giảm bớt được khó khăn.
Giới thiệu các bậc danh tướng là việc làm rất dễ nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ, nhưng, sắp
xếp thứ tự trước sau của các danh tướng trong từng tập sách cụ thể thì thường có nhiều ý kiến
khác nhau. Mục đích cao nhất, cũng là mục đích xuyên suốt của tác giả đặt ra cho cả bộ sách 5
tập này là làm sao để có thể tạo ra những mạch vấn đề thật nhất quán, nhằm giúp bạn đọc theo
dõi một cách thuận tiện nhất. Vị trí và tầm vóc của từng vị danh tướng không hề phụ thuộc vào
thứ tự trước sau của họ trong tập sách này. Xuất phát từ nhận thức ấy, tác giả chia tập 3 của bộ
DANH TƯỚNG VIỆT NAM thành bốn phần chính sau dây :
- Những danh tướng xuất thân áo vải đầu tiên : gồm toàn bộ những trang viết về những
thủ lĩnh tiêu biểu và xuất sắc nhất, cùng là những danh tướng có nhiều công lao trong Phong
trào chiến tranh nông dân thế kỉ thứ XVIII như : Nguyễn Hữu Cầu, Nguyễn Danh Phương, Hoàng
Công Chất. Có một danh tướng khá đặc biệt cũng được tạm ghép vào phần này, đó là Lê Duy Mật.
Sở dĩ gọi là "tạm ghép" bởi vì ông xuất thân từ hoàng tộc chứ không phải từ đội ngũ những
người nông dân áo vải, nhưng, cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn bó mật thiết với nông dân
trong cuộc chiến đấu quyết liệt đương thời.
- Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ - ba lãnh tụ của phong trào Tây Sơn, ba danh

tướng kiệt xuất nhất của thế kỉ XVIII : là một trong những phần quan trọng nhất của tập 3.
Phần này được chia làm bốn nội dung khác nhau như sau :
+ Giới thiệu chung về lai lịch, quê hương và gia đình của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và
Nguyễn Lữ. Tất cả được dừng lại khi ba anh em Tây Sơn đồng tâm hiệp lực, dựng cờ xướng nghĩa
ở ngay trên quê hương của mình.
+ Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Nhạc.
+ Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Huệ.
+ Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Lữ.
- Danh tướng Tây Sơn : cũng là một trong những phần quan trọng nhất của tập 3. Ở đây,
cuộc đời và sự nghiệp của các danh tướng Tây Sơn, những người từng vào sinh ra tử, từng có
những cống hiến xuất sắc cho phong trào Tây Sơn sẽ lần lượt được giới thiệu.
- Phụ lục : là phần dành riêng để viết về những nhân vật đặc biệt, như Ngô Thì Nhậm, La sơn
Phu Tử Nguyễn Thiếp, ... v.v. Họ không hề là võ tướng, nhưng, những ý kiến xuất sắc của họ lại có
ảnh hưởng tích cực rất to lớn đối với thắng lợi chung của phong trào Tây Sơn.
Bạn đọc yêu quý,
Trận đánh nào cũng có nhiều võ tướng tham gia, bởi vậy, dẫu đã ý thức một cách đầy đủ và
dầu đã rất cố gắng, tác giả cũng không sao có thể tránh khỏi một vài sự trùng lặp nhất định.
Đành rằng, tập 3 là lập chung cho tất cả các danh tướng trong chiến tranh nông dân thế kỉ XVIII
và phong trào Tây Sơn, nhưng nếu tách riêng ra, phần viết về mỗi danh tướng lại có tính độc lập
rất rõ rệt. Thiết nghĩ, đang đọc ở giữa hay cuối tập mà phải lật ngược trở lại để tra cứu ở đầu
tập hoặc đang đọc chuyện danh tướng này lại phải dò tìm thêm tư liệu ở chuyện danh tướng
khác... cũng là điều rất bất tiện. Từ suy nghĩ ấy, tác giả thấy cần thiết phải chấp thuận sự trùng
lặp trong một liều lượng và một khuôn khổ cho phép. Suy cho cùng, đấy cũng là sự cần thiết nảy
sinh từ ý định tạo điều kiện thuận lợi nhất cho bạn đọc khi theo dõi những diễn biến phức tạp của
các sự kiện xảy ra cách đây trên hai thế kỉ mà thôi.
Khi tập 3 bắt đầu được khởi thảo thì một tin vui lớn đã đến với tác giả, đó là tập 1 và tập 2
của bộ DANH TƯỚNG VIỆT NAM, dù mới được in và phát hành với một số lượng khá lớn, cũng
đã được tái bản. Càng vui hơn nữa, khi mà cùng với việc tái bản tập1 và tập 2 của bộ DANH
TƯỚNG VIỆT NAM, Nhà xuất bản Giáo dục còn cho tái bản lần thứ ba, trọn bộ VIỆT SỬ GIAI
THOẠI (8 tập) và THẾ THỨ CÁC TRIỀU VUA VIỆT NAM cũng đều do tác giả biên soạn. Đó thực
sự là một hạnh phúc nghề nghiệp của năm 1997 mà tác giả đã may mắn được hưởng. Tác giả
chẳng biết nói gì hơn là chân thành cám ơn sự chăm sóc ân cần của Nhà xuất bản Giáo dục,
chân thành cám ơn sự cổ vũ hào hiệp và vô tư của bạn đọc gần xa.
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 17-1-1998
NGUYỄN KHẮC THUẦN

CHƯƠNG THỨ NHẤT
NHỮNG DANH TƯỚNG XUẤT THÂN ÁO VẢI ĐẦU TIÊN

I - ĐÀNG NGOÀI Ở ĐẦU THẾ KỈ THỨ XVIII
“Nhân nghĩa mễ mục,
Thanh trung thủ chương,
Chung luận yếm muội,
Mạc tiến minh xương.”
(Nhân nghĩa chỉ như bụi cám trong mắt.
Người thanh cao chỉ ôm giữ từ chương,
Rốt cuộc công luận bị mờ tối,
Lời sáng đẹp làm sao chuyển đạt được).
LỊCH TRIỀU TẠP KỈ
(Quyển 2)
(Nguyên là Bài châm khá dài của Đặng Đình Tướng và Nguyễn Quý Đức, được Ngô Cao Lãng
chép lại trong bộ Lịch triều tạp kỉ.)

1. Quá trình băng hoại về nhân cách và phẩm giá của tập đoàn phong kiến thống trị
Lần giở những trang ghi chép của thư tịch cổ, chúng ta có thể kết luận rằng, quá trình băng
hoại về nhân cách và phẩm giá của giai cấp phong kiến thống trị đã thể hiện khá rõ ngay từ đầu
thế kỉ thứ XVI. Sau khi vua Lê Túc Tông qua đời (Tên là Lê Thuần, làm vua từ tháng 6 đến tháng
12 năm 1504 thì mất, hưởng dương 16 tuổi. Ông là vị vua thứ bảy của thời Lê sơ). Cuộc khủng
hoảng của nội bộ triều Lê diễn ra với một mức độ ngày càng nghiêm trọng. Bấy giờ, Lê Uy Mục
(1505-1509) là một kẻ thất đức, dám cả gan giết chết bà Trường Lạc Thái Hoàng Thái Hậu
(Tên thật là Nguyễn Thị Hằng. Bà là thân mẫu của vua Lê Hiến Tông (1497- 1504), tức là bà nội
của Lê Uy Mục) và nhiều bậc đại thần không cùng phe cánh. Tháng 1 năm Đinh Mão (1507),
nhà Minh cử một phái bộ sứ giả sang nước ta để làm lễ tấn phong cho Lê Uy Mục, gồm Chánh
Sứ là Thẩm Đào và phó Sứ là Hứa Thiên Tích. Ngay sau khi tiếp xúc với Lê Uy Mục, viên Phó Sứ
là Hứa Thiên Tích đã viết rằng :
An Nam tứ bách vận vưu trường,
Thiên ý như hà giáng quỷ vương.
(Nghĩa là : Vận đẹp của An Nam những bốn trăm năm dài, chẳng rõ ý trời thế nào mà lại
giáng sinh tên vua quỷ).
Nhân có câu trên của Hứa Thiên Tích mà người đương thời cũng như hậu thế đều gọi Lê Uy
Mục là vua quỷ. Cuối năm 1509, Lê Uy Mục bị giết, Lê Tương Dực được đưa lên ngôi (tên thật là
Lê Oánh, làm vua sáu năm 1510-1516) và đó là một nhầm lẫn khó tha thứ của những người
nắm quyền điều khiển vận mệnh quốc gia đương thời, bởi vì như thế, chẳng khác nào họ đã đổi
nỗi khổ này lấy sự bất hạnh khác. Tháng 4 năm 1516, đến lượt Lê Tương Dực bị giết, ngôi vua
trên danh nghĩa là thuộc về Lê Chiêu Tông (tên thật là Lê Y, làm vua sáu năm 1516-1522, được
đưa lên ngôi lúc 10 tuổi) và sau đó là Lê Cung Hoàng (tên thật là Lê Xuân, làm vua 5 năm 1522-

1527, được đưa lên ngôi lúc 15 tuổi) nhưng thực quyền lại hoàn toàn nằm trong tay Mạc Đăng
Dung.
Trên ngai vàng, nếu Lê Uy Mục là vua quỷ thì Lê Tương Dực là vua heo (Theo ghi chép của
Đại Việt sử kí toàn thư (Bản kỉ, thực lục, quyển 15, tờ 19-b), thì vào tháng 1 năm 1513, nhà
Minh sai Trạm Nhược Thủy làm Chánh Sứ và Phan Hy Tăng làm Phó Sứ sang nước ta để làm lễ
tấn phong cho Lê Tương Dực. Sau khi gặp Lê Tương Dực, viên Phó Sứ Phan Hy Tăng có nói với
viên Chánh Sứ Trạm Nhược Thủy rằng : “Quốc vương của nước An Nam tuy gương mặt đẹp
nhưng người lại bị lệch, tướng háo dâm như tướng heo, loạn vong tất không còn xa nữa". Sách
Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Chính biên, quyển 26, tờ 19) cũng chép tương tự
như vậy. Bới lời ấy của Phan Hy Tăng, người đương thời cũng như hậu thế đều gọi Lê Tương
Dực là vua heo) và Lê Chiêu Tông, Lê Cung Hoàng chỉ là những con rối tội nghiệp của Mạc Đăng
Dung. Sau, cả Lê Chiêu Tông và Lê Cung Hoàng đều bị Mạc Đăng Dung giết hại. (Lê Chiêu Tông
bị Mạc Đăng Dung giết vào tháng 12 năm 1530, hưởng dương 24 tuổi. Lê Cung Hoàng bị Mạc
Đăng Dung giết vào khoảng tháng 8 năm 1527, hưởng dương 20 tuổi.)
Tháng 6 năm 1527, Mạc Đăng Dung cướp ngôi của nhà Lê, triều Mạc được dựng lên kể từ đó.
Triều Mạc cũng là một trong những triều đại chính thống của lịch sử chế độ phong kiến Việt
Nam, nhưng, triều Mạc không có may mắn được tồn tại trong bình ổn (tuy danh nghĩa có dài
hơn, nhưng thực chất, triều Mạc chỉ tồn tại 65 năm, từ 1527 đến 1592). Đất nước từ năm 1527
trở đi liên tục bị chấn động dữ dội bởi những cuộc nội chiến ác liệt và triền miên. Cục diện
Nam-Bắc triều chưa chấm dứt thì cục diện Đàng Ngoài-Đàng Trong lại nổi lên. Không khí chết
chóc và điêu linh bao trùm lên khắp cõi.
Năm 1592, sau nhiều cuộc giao tranh quyết liệt và lâu dài, Nam triều đã đè bẹp được Bắc
triều, giành quyền thống trị đối với hầu hết các địa phương trong cả nước lúc bấy giờ. Một thời
kì mới được mở ra và sử cũ thường gọi đó là Thời Lê trung hưng. Khái niệm này được sử dụng
rất phổ biến, nhưng rất tiếc là không chính xác, bởi vì Nam triều thắng thế là điều có thật,
nhưng, quá trình thắng thế ấy cũng chính là quá trình mất dần quyền lực của vua Lê, mà một
khi vua Lê bị đẩy nhanh vào vị trí bù nhìn thì không thể gọi đó là Thời Lê trung hưng được.
Quyền lực thực sự của Nam triều lúc đầu nằm trong tay Nguyễn Kim nhưng chẳng bao lâu sau
thì chuyển sang tay con rể của ông là Trịnh Kiểm và kế tiếp hơn hai thế kỉ liền là con cháu của
Trịnh Kiểm. Nếu Trịnh Kiểm chỉ có tước vị cao nhất là Quốc Công thì tất cả con cháu kế nghiệp
của Trịnh Kiểm đều có tước Vương. Nước đã có vua lại còn có chúa, mà đâu phải chỉ một chúa
? Chính sự rối bời đến độ không thể rối hơn được nữa.
Các chúa Trịnh không nhưng chỉ nối nhau nắm giữ quyền lực mà trong thực tế, còn nắm cả
tính mạng của vua Lê. Bấy giờ, các chúa Trịnh chọn ai trong hoàng tộc nhà Lê lên làm vua thì
người đó được làm vua, và bắt vua nào chết thì vua đó cũng phải chết. Từ khi có chúa Trịnh,
tính ra, có đến ba vua Lê bị chúa Trịnh giết hại. Đó là :
- Lê Anh Tông (1556-1573) bị chúa Trịnh Tùng (1570-1623) giết hại vào ngày 22 tháng 1
năm 1573.
- Lê Kính Tông (1599-1619) cũng bị chính chúa Trịnh Tùng giết hại vào ngày 12 tháng 5
năm 1619.
- Lê Đế Duy Phường (1729-1732) bị chúa Trịnh Giang (1729-1740) phế truất ngày 15 tháng
8 năm 1732 và giết hại vào tháng 9 năm 1735.
Sau Trịnh Giang mấy chục năm, Trịnh Sâm tuy không giết vua nhưng giết Thái Tử Lê Duy Vĩ
- người sắp được kế vị ngôi vua. Sự kiện này xảy ra vào tháng 3 năm 1769. Điếu đáng nói là
cuộc thanh trừng đẫm máu không phải chỉ có giữa phủ chúa đối với cung vua mà còn diễn ra
quyết liệt ngay trong chính nội bộ phủ chúa. Có thể kể ra mấy cuộc “nồi da nấu thịt" nổi bật
nhất sau đây :
- Tháng 2 năm 1570, Trịnh Kiểm chết và theo di mệnh thì lẽ ra con trưởng của Trịnh Kiểm
là Trịnh Cối sẽ được lên nối nghiệp. Nhưng, Trịnh Cối chưa kịp nắm quyền thì đã bị em là Trịnh
Tùng đem quân đến đánh để giành quyền. Do không chống đỡ nổi, tháng 8 năm 1570, Trịnh
Cối phải đầu hàng nhà Mạc. Sau, Trịnh Cối chết trên vùng đất do nhà Mạc quản lí vào ngày 4

tháng 9 năm 1584.
- Tháng 9 năm 1780, Trịnh Khải (con trưởng của Trịnh Sâm, lúc này đang là Thế Tử) bị
Trịnh Sâm truất bỏ hết cả ngôi Thế Tử lẫn ngôi con trưởng và tống giam. Con thứ của Trịnh
Sâm là Trịnh Cán (lúc này mới lên hai tuổi) được đưa lên làm Thế Tử.
- Tháng 10 năm 1782 (một tháng sau khi Trịnh Sâm mất), Trịnh Khải cùng phe cánh nổi lên,
phế truất Trịnh Cán và tự lập làm chúa.
Trên đây chỉ mới là những cuộc thanh trừng lớn, đã xảy ra, chưa tính những cuộc mưu phản
cũng có quy mô không phải là nhỏ. Khi mà đạo làm vua và đạo làm chúa bị rẻ rúng thì hẳn
nhiên, đạo làm quan cũng chẳng thể được coi trọng. Triều đình liên tục chia bè kết cánh, vu
oan, giáng họa và hãm hại lẫn nhau. Thế kỉ thứ XVIII là thế kỉ có rất nhiều vụ đại án của triều
đình. Dần dần, cương thường và đạo lí buộc phải nhường chỗ cho tham vọng nắm giữ quyền
lực.
Cũng trong thế kỉ thứ XVIII, giai cấp phong kiến thống trị Đàng Ngoài đã lao rất nhanh vào
con đường ăn chơi xa xỉ. Các bộ chính sử cũng như dã sử xưa đều ghi chép về sự hoang phí của
các chúa Trịnh :
* Tuy đã cho xây dựng rất nhiều chùa chiền, nhưng vào năm 1714, Trịnh Cương vẫn bắt
nhân dân ba huyện Gia Bình, Lang Tài và Quế Dương đóng góp không biết bao nhiêu tiền của
để đại tu chùa Phúc Long. Công việc nặng nhọc và tốn kém này phải kéo dài đến sáu năm mới
hoàn tất.
* Trong kinh thành Thăng Long, phủ chúa đã được xây cất rất tráng lệ, nhưng, vào năm
1727, Trịnh Cương vẫn cho xây thêm hành cung ở Cổ Bi (Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội). Cũng
trong năm này, nhiều cung điện và chùa chiền khác được lệnh tu bổ hoặc xây cất thêm.
* Năm 1729, nghĩa là ngay khi vừa lên nối nghiệp chúa, Trịnh Giang đã hạ lệnh cho xây cất
rất nhiều công trình tốn kém. Năm 1730, Trịnh Giang đã sai người phá hành cung Cổ Bi để lấy
vật liệu trùng tu chùa Quỳnh Lâm và chùa Sùng Nghiêm. Ngoài ra, Trịnh Giang còn cho xây cất
nhiều nơi thờ tự cho bà con bên ngoại.
Để có đủ tiền của cung đốn cho nhưng cuộc hoang chơi và xây cất tốn kém nói trên, các chúa
Trịnh đã đánh thuế rất nặng. Đời sống của nhân dân vì thế mà ngày càng trở nên tồi tệ. Thực tế
bi đát nhất của Đàng Ngoài trong thế kỉ thứ XVIII là hàng vạn nông dân bị tước đoạt ruộng đất,
bi đuổi khỏi quá trình sản xuất và trở thành lớp người được sử cũ gọi là “dân vong mạng" (dân
phải bỏ quê cha đất tổ mà trốn đi nơi khác). Đó là thực tế không thể nào tránh khỏ,. bởi ở Đàng
Ngoài, công điển dần dần trở thành cơ sở nuôi lính của chúa Trịnh. Số ruộng công ít ỏi còn lại
không đủ để chia cấp cho xã hội, đã thế lại còn liên tục bị giai cấp địa chủ tìm cách bao chiếm.
Sử cũ đã ghi chép được khá nhiều con số cụ thể về mức độ phá sản và phiêu bạt hàng loạt của
nhân dân các làng :
* Năm 1730, toàn Đàng Ngoài có 527 làng dân dắt díu nhau bỏ đi phiêu tán gần hết. Chúa
Trịnh Giang phải sai 12 viên đại thần đi chiêu tập dân về nguyên quán làm ăn nhưng không thu
được kết quả gì đáng kể.
* Năm 1741, số làng xã của Đàng Ngoài bị phá sản và phải phiêu tán lên tới 3691 làng, trong
đó có 1730 làng bị xem là “đặc biệt điêu tàn" vì vắng người, thôn xóm và ruộng đồng đã trở
nên hoang dã.
* Sang nửa sau của thế kỉ thứ XVIII, theo một bản điều trần của Ngô Thì Sĩ (1726-1780), thì
tình hình phá sản và phiêu tán của nông dân các làng vẫn còn rất nặng nề :
+ Vùng đồng bằng Bắc Bộ có tất cả bốn trấn và tổng cộng chung là 9668 xã thôn thì đã có tới
1076 xã thôn bị phiêu tán, chiếm tỉ lệ hơn 11%.
+ Trấn Thanh Hóa có 1393 xã thôn thì đã có tới 297 xã thôn bị phiêu tán, chiếm tỉ lệ hơn 21%.
+ Trấn Nghệ An có 706 xã thôn thì đã có tới 1 15 xã thôn bị phiêu tán, chiếm tỉ lệ hơn 16%.
Bản điều trần nói trên của Ngô Thì Sĩ cho thấy sự phá sản và phiêu tán của nông dân Đàng
Ngoài trong thế kỉ thứ XVIII là càng ngày càng nghiêm trọng. Nông dân bị buộc phải rời bỏ
nông thôn nông nghiệp, nhưng Đàng Ngoài lúc lấy giờ chưa có các công trường thủ công lớn,

càng chưa có những trung tâm công nghiệp để có thể tiếp nhận họ. Đây chính là hiện tượng các
chúa Trịnh tự mình xô đẩy nông dân về phía cực đối kháng gay gắt nhất với chính mình.
Sự tham tàn của giai cấp phong kiến thống trị đương thời là lẽ tự nhiên, bởi một bộ phận rất
quan trọng của giai cấp này, từ thế kỉ thứ XVIII, đã được tuyển lựa một cách rất kì lạ. Bấy giờ, cả
đến học và chức tước cũng được đem ra mua bán. Chỉ tính riêng trong khoảng hai mươi năm
giữa thế kỉ thứ XVIII, chúa Trịnh Doanh (1740-1767) đã ba lần chính thức hạ lệnh cho dân,
rằng : "Ai nộp thóc sẽ được làm quan". Phép tuyển lựa quan lại thông qua thi cử Nho học tuy
vẫn còn tồn tại, thậm chí là vẫn rất được đề cao, nhưng, “học trò đã quen thói đua nhau chạy
chọt, quan trường thì coi nhẹ kỉ cương, công khai gửi gắm (con em cho nhau). Vì thế, người đỗ
đạt phần nhiều không có thực học, miệng thế bàn tán rất xôn xao” . Nhưng, hiện tượng "gửi
gắm" có lẽ cũng không đáng sợ bằng hiện tượng công khai gà bài và thi thay, đặc biệt, nghiêm
trọng nhất là hiện tượng mua bán học vị. Chúa Trịnh đã nhiều lần cho phép thu tiền thông kinh.
Ai nạp đủ ba quan tiền thông kinh thì sẽ được miễn sát hạch ở huyện. “Vì lẽ này, kẻ làm ruộng,
người đi buôn, cho đến cả đám hàng thịt và bọn buôn bán vặt cũng nhất nhất làm đơn xin nạp
tiền thi. Đến ngày vào thi, sĩ tử đông đến nỗi dẫm đạp lên nhau, có kẻ chết ở cửa trường. Còn
trong trường thi, kẻ mang theo sách, kẻ hỏi chữ, lại có kẻ mượn người thi thay, chúng ngang
nhiên làm bậy, chẳng biết kiêng nể phép tắc là gì". Dân đương thời gọi tất cả những người đỗ
Sinh Đồ nhờ nạp tiền thông kinh là Sinh Đồ ba quan !
Khi chức quan được đổi bằng thóc lúa thì hẳn nhiên là ngay sau khi nhận chức quan, người
ta sẽ tìm đủ mọi mánh khóe để thu lại số thóc đã bỏ ra, để vơ vét mà làm giàu. Khi học vị có
được là nhờ mua bán thì cũng hẳtn nhiên là ngay sau khi có học vị người ta sẽ tìm đủ mọi thủ
đoạn để thu lại số tiền đã bỏ ra, để tính kế vinh thân phì gia.
Quan trên mà vô đạo thì bọn cường hào ác bá trong khắp mọi xã thôn lại càng vô đạo hơn.
Chưa bao giờ thân phận của người dân thấp hèn bị đọa đày đến như vậy :
Bắt phong trần phải phong trần,
Cho thanh cao mới được phần thanh cao.
Chưa bao giờ nạn đói kém xảy ra khủng khiếp và liên tục như trong thế kỉ thứ XVIII. Năm
1702, nạn đói bắt đầu ở Thanh Hóa mà nguyên do trực tiếp là bởi đê sông Mã, đê sông Chu
cùng bị vỡ. Năm 1703, nạn đói lan ra khắp cả bốn trấn vùng Bắc Bộ. Bấy giờ, một tiền chỉ đong
được khoảng 4 bát gạo. Các năm 1712 và 1713, nạn đói lại xảy ra trầm trọng hơn, "một đấu lúa
nhỏ mà giá những một tiền, trăm họ phải ăn vỏ cây, rau cỏ và lá rừng, thây chết đói chất đầy
đường, thôn xóm trở nên tiêu điều kì lạ". Năm 1737, khu vực Sơn Tây vừa bị đói kém lại vừa bị
bệnh dịch, người sống sót chỉ còn lại độ một hoặc hai phần mười. Đặc biệt nghiêm trọng nhất
là nạn đói năm 1741. Năm ấy, "dân vong mạng dắt díu bồng bế nhau đi xin ăn đầy đường, giá
gạo cao vọt, một trăm đồng tiền không mua nổi một bữa ăn, dân phần nhiều ăn rau cỏ, thậm
chí là ăn cả chuột và rắn. Người chết đói ngổn ngang, người sống sót không còn nổi một phần
mười, làng nào có tiếng là trù mật cũng chỉ còn lại độ dăm ba hộ nữa mà thôi". Cũng trong năm
1741 này, ở khu vực Nghệ An, một mẫu ruộng tốt cũng chỉ đổi được một cái bánh đa nướng!
Dân nghèo chết đã dành, có những nhà giàu tiền của chất đống mà vẫn cứ phải chết đói vì
không tìm đâu ra lương thực.
Sự phân hóa và phân cực vốn dĩ đã xuất hiện và trở nên sâu sắc từ rất lâu dài trước đó, đến
đây, nạn thiên tai, mất mùa và đói kém triền miên đã khiến cho sự phân hóa và phân cực đó
ngày càng trở nên quyết liệt và dữ dội hơn. Con đường tất yếu của những người cùng khổ lúc
này là phải cầm lấy vũ khí và nổi dậy.

2. Những nghĩa sĩ tiên phong
Ngay từ những năm cuối cùng của thế kỉ thứ XVII, các cuộc vùng dậy của nông dân nghèo
khổ với quy mô khá lớn đã bùng nổ ở nhiều địa phương khác nhau, nhất là những địa phương

gần biên giới. Đó là những nghĩa sĩ tiên phong, những người đầu tiên có công nhen lên ngọn
lửa đấu tranh một mất một còn với giai cấp thống trị tàn bạo. Trong phạm vi năm năm (từ
năm 1690 đến năm 1695), Đàng Ngoài đã liên tục bị chấn động bởi ba phong trào lớn :
* Phong trào của nhân dân vùng Vạn Ninh nổ ra tháng 4 năm Canh Ngọ (1690) do
Phương Vân Long và Tân Án Sủng cầm đầu. Đất Vạn Ninh từ thời Trần trở về trước là một
châu, sang thời thuộc Minh thì đổi làm huyện. Thời Lê sơ, Vạn Ninh lại đổi làm châu. Đến thời
Nguyễn, Vạn Ninh được thăng làm phủ, đó là phủ Hải Ninh. Phủ Hải Ninh thuộc tỉnh Quảng
Yên, nay là tỉnh Quảng Ninh. Phương Vân Long và Tân Án Sủng đều là người gốc Hoa, vì thế, hai
ông chẳng những tập hợp được rất đông người Việt mà còn huy động được không ít người Hoa
tham gia. Lực lượng của Phương Vân Long và Tân Án Sủng lúc thì tung hoành ở Vạn Ninh, lúc
thì kéo sang tận Trung Quốc, vì thế, chúa Trịnh Căn (1682-1709) phải đàn áp rất vất vả. Sau,
Trịnh Căn phải sai quan giữ chức Trấn Thủ Tuyên-Hưng là Lê Huyên sang Trung Quốc, phối
hợp với quân của Trấn Tướng Long Môn là Diệp Thắng mới dẹp yên được. Tiếc thay, phong
trào của nhân dân Vạn Ninh bị đàn áp, nhưng, chính tướng nhà Thanh là Diệp Thắng lại nhân
cơ hội đó, cướp bóc nhân dân ta rất thậm tệ. Sau, hắn bị nhà Thanh xử chém.
* Phong trào của nhân dân vùng Cao Bằng nổ ra vào tháng 3 năm Nhâm Thân (1692).
Trước đó, đồng bào các dân tộc ở vùng La Thượng Đàn (tên một vùng đất thuộc Cao Bằng) đã
từng nổi dậy. Chúa Trịnh Căn từng phải sai quan giữ chức Trấn Thủ của Cao Bằng là Ngô Sách
Tuân đem quân đi đàn áp. Ngô Sách Tuân đã đàn áp rất dã man nhân dân vùng La Thượng Đàn,
nhưng, ngọn lửa đối kháng cũng không hề vì thế mà bi dập tắt hẳn. Nhân lòng phẫn uất của dân
Cao Bằng, dư đảng của họ Mạc do Mạc Kính Chư cầm đầu đã kéo về hoạt động rất ráo riết ở
vùng này. Ngô Sách Tuân chống đỡ rất vất vả, vì thế, chúa Trịnh Căn lại phải điều động thêm
một số tướng lĩnh khác như Lê Bật Huân, Bế Công Quỳnh và Nguyễn Công Ban, đem nhiều quân
sĩ đến đàn áp. Lực lượng của Mạc Kính Chư tuy không lớn, số dân Cao Bằng tập hợp dưới ngọn
cờ của Mạc Kính Chư cũng không phải là quá đông, nhưng, sự trở lại của dư đảng họ Mạc đã
khiến cho dư luận đương thời rất chú ý, ảnh hưởng của Mạc Kính Chư vì thế mà trở nên khá
mạnh mẽ.
* Phong trào của nhân dân Đa Giá Thượng nổ ra năm Giáp Tuất (1694). Đa Giá Thượng là
tên của một xã thuộc huyện Gia Viễn, phủ Trường Yên. Nay, đất Gia Viễn thuộc tỉnh Ninh Bình.
Đa Giá Thượng cũng là tên của cả một căn cứ lớn mà các nghĩa sĩ vùng Gia Viễn (Trường Yên)
đã dựng lên nhằm chống lại chính quyền thống trị của họ Trịnh ở địa phương lúc bấy giờ. Sử cũ
không cho biết cụ thể tên tuổi của lãnh tụ phong trào này, tuy nhiên, từ những dòng ghi chép
về quá trình đàn áp của họ Trịnh, chúng ta cùng có thể hình dung được rằng, lực lượng nghĩa sĩ
ở Đa Giá Thượng khá đông. Chỉ tính riêng cuộc đàn áp do Thạc Quận Công Lê Hải tiến hành vào
tháng 5 năm Giáp Tuất (1694), 290 nghĩa sĩ ở Đa Giá Thượng bị bắt và 52 người trong số đó đã
bị xử chém đầu.

3. Bốn phương rầm rộ khởi binh
Ở một trong những bộ sách lớn của mình gồm đến sáu mươi quyển là Tư trị thông giám
cương mục, triết gia vĩ đại của Trung Quốc đời Tống là Chu Hy (1130-1200) có viết đại để rằng
: những ai từng vì việc nghĩa mà nổi dậy thì gọi là khởi binh, còn những ai tuy không phải hoàn
toàn là vì việc nghĩa mà nổi dậy, nhưng, kẻ đối địch với họ lúc ấy cũng không có tư cách gì để
gọi họ là giặc thì những người nổi dậy ấy gọi là binh khởi. Các nhà viết sử của nước ta thuở xưa,
nói chung, đều theo cách gọi nói trên của Chu Hy. Bởi lẽ này, phần lớn các phong trào đấu
tranh của nhân dân ta trong thế kỉ XVIII ở Đàng Ngoài đều được các bộ sử cũ chép là khởi binh
hoặc binh khởi. Ở một chừng mực nào đó chúng ta cũng có thể nói rằng, trong nửa đầu của thế
kỉ thứ XVIII hiện tượng nổi bật nhất của cả xứ Đàng Ngoài là bốn phương rầm rộ khởi binh.
Nếu ở những năm cuối cùng của thế kỉ thứ XVII, phong trào đấu tranh của nhân dân ta nổ ra
chủ yếu ở miền biên giới, thì sang nửa đầu thế kỉ thứ XVIII, phong trào đã lan rộng khắp mọi
nơi, dồn dập và quyết liệt chưa từng thấy, trong đó, nổi bật lên mấy phong trào lớn sau đây :

* Đợt sóng dữ thứ hai ở Yên Quảng : Bởi cuộc đàn áp đẫm máu của Lê Huyến vào tháng 4
năm Canh Ngọ (1690), cuộc nổi dậy của nhân dân Yên Quảng mà trung tâm là vùng Vạn Ninh,
do Phương Vân Long và Tân Án Sủng cầm đầu buộc phải tạm lắng xuống. Đến đây, sau hơn hai
mươi năm âm ỉ, một đợt sóng dữ thứ hai ở Yên Quảng lại nổi lên. Sử cũ không cho biết thủ lĩnh
của nhân dân Yên Quảng lúc này là ai, nhưng lại ghi chép khá rõ về sự lo lắng của triều đình vua
Lê Dụ Tông (1705-1729) và chúa Trịnh Cương (1709-1729). Bấy giờ, Trịnh Cương đã phải
nhiều lần đốc thúc quan giữ chức Lưu Thủ ở Yên Quảng là Văn Đình Nhậm về việc tập trung lực
lượng để đánh dẹp. Tháng giêng năm Canh Ngọ (1714), Văn Đình Nhậm đã dốc toàn bộ lực
lượng, tổ chức một cuộc đàn áp có quy mô rất lớn, bắt sống và giết được hơn 70 người, chiêu
dụ được hơn 300 người khác. Yên Quảng đến đó mới tạm yên.
* Thủ lĩnh người họ Đèo lại cầm quân xuống núi : Thời vua Lê Dụ Tông và chúa Trịnh
Cương, vùng Tây Bắc nước ta ngày nay gọi là phủ An Tây. Phủ An Tây quản lĩnh ba châu, đó là
Chiêu Tấn Châu, Lai Châu và Quỳnh Nhai Châu. Chiêu Tấn Châu đại để tương ứng với đất đai
của hai tỉnh Lào Cai và Yên Bái ngày nay. Ở Chiêu Tấn Châu, họ Đèo là một dòng họ lớn, có ảnh
hưởng khá mạnh dối với nhân dân địa phương. Khi Trịnh Cương mới lên cầm quyền. Thổ Tù
người họ Đèo là Đèo Mỹ Lâm đã nổi dậy, chẳng những chiếm Chiêu Tấn Châu mà còn đánh
chiếm cả Lai Châu và cũng không ngần ngại cho quân tràn sang đánh cả vào Quỳnh Nhai Châu.
Chúa Trịnh Cương hoảng sợ, sai Nguyễn Công Chính và Bùi Sĩ Tiêm đem cả một lực lượng lớn
đi đàn áp. Nhưng, vừa đến Chiêu Tấn Châu, Nguyễn Công Chính đã bị giết chết, cuộc đàn áp kể
như thất bại, Bùi Sĩ Tiêm buộc phải kéo quân về.
Tháng 3 năm Nhâm Dần (1722), con của Đèo Mỹ Lâm là Đèo Mỹ Ngọc lại tập hợp nghĩa sĩ,
tiến xuống tấn công dữ dội vào quan quân của chúa Trịnh trấn giữ ở vùng này. Trịnh Cương vội
sai quan Lưu Thủ Hưng Hóa là Nguyễn Thành Lý huy động lực lượng các địa phương lân cận
đến đàn áp. Đèo Mỹ Ngọc liền rút lui lên các căn cứ ở trên núi cao. Sau, vì quá mệt mỏi với cuộc
đánh dẹp xa xôi này, Trịnh Cương bèn hạ lệnh cho Nguyễn Thành Lý lui quân.
* Quách Công Thi xướng nghĩa ở Lạc Thổ : Quách Công Thi nguyên là Thổ Tù ở vùng Lạc
Thổ, người có uy tín rất lớn trong nhân dân địa phương. Lạc Thổ là tên huyện. Huyện này thuộc
phủ Thiên Quan, trấn Thanh Hoa. Thời Nguyễn, Lạc Thổ đổi là Lạc Yên. Huyện này nay thuộc
tỉnh Ninh Bình. Bấy giờ, nhân lòng căm phẫn của nhân dân đối với chính sách bóc lột thậm tệ
của chúa Trịnh Cương, Quách Công Thi đã dựng cờ xướng nghĩa, trước là chống lại chế độ thuế
khóa nặng nề, sau là trừng trị bọn tham quan ô lại. Tháng giêng năm Giáp Dần (1734), hoạt
động của nghĩa quân Quách Công Thi đã lan khắp vùng Lạc Thổ. Quan giữ chức Lưu Thủ của
chúa Trịnh Cương ở Lạc Thổ lúc này là Nguyễn Thọ Trường đã dốc toàn lực đánh dẹp mãi vẫn
không xong. Đứng trước tình thế đó, Nguyễn Thọ Trường liền làm tờ khải tâu lên chúa Trịnh
Cương, cốt để xin quân cứ...