https://thuviensach.vn

Table of Contents
Mục lục
Chương 1
Chương 2
Chương 3: Phần 1
Chương 3: Phần 2
Chương 4
Chương 5: Phần 1
Chương 5: Phần 2
Chương 6
Chương 7
Chương 8
Chương 9: Phần 1
Chương 9: Phần 2
Chương 9: Phần 3
Chương 10: Phần 1
Chương 10: Phần 2
Chương 11
Chương 12: Phần 1
Chương 12: Phần 2
Chương 13: Phần 1
Chương 13: Phần 2
Chương 14: Phần 1
Chương 14: Phần 2
Chương 15: Phần 1
Chương 15: Phần 2
Chương 15: Phần 3
Chương 15: Phần 4
Chương 15: Phần 5

https://thuviensach.vn

Chương 16
Chương 17: Phần 1
Chương 17: Phần 2
Chương 18: Phần 1
Chương 18: Phần 2
Chương 18: Phần 3
Chương 19: Phần 1
Chương 19: Phần 2
Chương 20: Phần 1
Chương 20: Phần 2
Chương 21: Phần 1
Chương 21: Phần 2 (Hết)

https://thuviensach.vn

Mục lục
Chương 1
Chương 2
Chương 3: Phần 1
Chương 3: Phần 2
Chương 4
Chương 5: Phần 1
Chương 5: Phần 2
Chương 6
Chương 7
Chương 8
Chương 9: Phần 1
Chương 9: Phần 2
Chương 9: Phần 3
Chương 10: Phần 1
Chương 10: Phần 2
Chương 11
Chương 12: Phần 1
Chương 12: Phần 2
Chương 13: Phần 1
Chương 13: Phần 2
Chương 14: Phần 1
Chương 14: Phần 2
Chương 15: Phần 1
Chương 15: Phần 2
Chương 15: Phần 3
Chương 15: Phần 4
Chương 15: Phần 5
Chương 16
Chương 17: Phần 1
Chương 17: Phần 2
Chương 18: Phần 1
Chương 18: Phần 2
Chương 18: Phần 3
Chương 19: Phần 1
Chương 19: Phần 2
Chương 20: Phần 1
Chương 20: Phần 2
Chương 21: Phần 1

https://thuviensach.vn

Chương 21: Phần 2 (Hết)

https://thuviensach.vn

CHẶNG ĐƯỜNG MƯỜI NGHÌN NGÀY
Hoàng Cầm
www.dtv-ebook.com

Chương 1
Kỷ niệm chín năm.
Quê tôi ở thôn Vĩnh Thượng, xã Sơn Công, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà
Tây (trước là tổng Sơn Lăng, phủ Ứng Hòa(1), tỉnh Hà Đông).
(1) Là những đơn vị hành chính thời Pháp thuộc: tổng tương đương với
xã, phủ lớn hơn huyện, nay thống nhất là huyện.
Hơn bốn mươi năm tham gia cách mạng, đã có mặt ở khắp mọi miền đất
nước nhưng tôi vẫn tự hào về quê mình - một vùng giàu đẹp khiêm nhường.
Ở đấy, có cánh đồng cấy được hai vụ chiêm mùa; có những vạt bãi rộng
phẳng, đất tơi xốp và màu mỡ bởi phù sa sông Đáy bao quanh hàng năm bồi
đắp, rất thuận lợi cho việc phát triển hoa màu, cây công nghiệp như rau đậu,
ngô, khoai, mía, lạc và dâu tằm, vân vân.
Nhưng trước cách mạng tháng Tám năm 1945, hầu hết người dân quê tôi
đều phải làm thuê, cấy mướn đầu tắt mặt tối quanh năm mà vẫn không đủ
ăn. Khi liềm hái vừa gác thì cũng là lúc thóc trong bồ cạn vơi vì phải nộp
tô, trả nợ cho một số ít địa chủ, phú nông là những người chiếm gần hết
ruộng đất trong làng xã.
[Chúc bạn đọc sách vui vẻ tại www.gacsach.com - gác nhỏ cho người
yêu sách.]
Lại cảnh vác rá đi vay, thậm chí phải bán cả lúa non với giá rẻ mạt để
đổi lấy hạt thóc mang về sống cầm hơi, tiếp tục cuộc đời cấy rẽ, làm thuê
với bao nỗi u uất ê chề, chờ mùa gặt sau có thóc mang trả họ. Cái kiếp luân
hồi ấy khó ai mà thoát được!

https://thuviensach.vn

Tôi mồ côi mẹ lúc ba tuổi. Nhà nghèo, bố phải đi làm thuê gánh mướn
để kiếm sống. Bọn nhà giàu lập mưu hại bố tôi, chúng muốn cướp mảnh đất
nhỏ nhoi cuối cùng của ông bà để lại, xô đẩy gia đình tôi vào cảnh xẻ đàn
tan nghé.
Ấy là vào một buổi sáng tinh mơ giữa năm 1930, lính đoan (lính chuyên
đi thu thuế, bắt hàng lậu) bất thần ập đến, chúng vòng ra sau nhà lấy cây bới
nhẹ mặt đất lôi lên một hũ rượu mang vào nhà giơ sát vào mặt bố tôi, dọa:
- Ê! Lão già này dám chống lệnh nhà nước hả?
Bố tôi lúc này tỏ ra bình tĩnh, đầu cúi chắp hai tay vái:
- Bẩm quan, oan cho con, chắc... có... kẻ... nào... bày... ra chuyện... này.
Không để bố tôi nói hết, tên lính đoan sấn sổ, mặt dữ tợn túm ngực áo
bố tôi đẩy đi đẩy lại, dằn giọng:
- Không oan gì hết, phải tù sáu tháng ở Hỏa Lò Hà Nội, nộp phạt bốn
mươi đồng vì tội tàng trữ rượu lậu trong nhà. Nếu không sẽ mất nhà và tù
mọt xương.
Sau khi ở tù về bố tôi phải bán nhà được hai mươi đồng và bán chị tôi
lấy hai mươi đồng để nộp phạt. Từ đó gia đình tôi bị dồn vào cảnh màn trời
chiếu đất, không một tấc đất cắm dùi. Quẫn chí, bố tôi thắt cổ tự tử khi tôi
mới mười hai tuổi. Nhưng gia đình phải giữ kín chờ đêm khuya bó chiếu
đưa ra xa chôn cất, vì nếu khai báo bọn hào lý trong làng kiếm cớ gây xách
nhiễu phiền hà, có khi phải để thối mới được chôn nếu không có tiền lo lót,
mặc dầu đứng về lý mình ngay, chết vì nghèo túng. Đúng là nghèo đi đôi
với khổ đủ điều, lẽ phải không thuộc về người nghèo.
Cũng từ đó tôi sống kiếp tôi đòi, phải đi ở đợ làm con nuôi cho một gia
đình giàu có sáu năm liền với bao nỗi đắng cay tủi phận. Có một lần nhận

https://thuviensach.vn

ba đồng từ tay “bố mẹ nuôi” về bốc mộ cho cha, đến khi từ giã kiếp con
nuôi họ đòi lại.
Chuyện vợ con cũng thật long đong, lận đận. Tục lệ xưa mười chín, hai
mươi tuổi đã lấy chồng, lấy vợ, đã có con bế con bồng. Biết là khổ vì nhà
nghèo nhưng chị tôi lo buồn ra mặt, thấy tôi đã hai mươi tuổi mà chưa có
vợ sẽ trở thành “ông mãnh”(2) dân làng chê cười gán vào hạng “cao số” thì
khổ thân, sau này có muốn cũng không được phải chịu cảnh cô đơn, chị tôi
luôn luôn thúc giục tôi lấy vợ. Người đầu tiên chị tôi nhắm là một phụ nữ
góa chồng, nhưng một tuần sau lý trưởng cưới cô về làm lẽ thứ ba. Không
nản, chị tôi còn ướm hỏi hai, ba đám nữa, cũng là đàn bà góa nhưng đều
không thành.
(2) Ông mãnh, bà cô tục xưa chỉ những người chết không vợ, không
chồng. Những người cô đơn dưới âm phủ, rất không hay đối với những
người thân đang sống trên trần gian.
Tình cảnh không lối thoát, tôi quyết định bỏ làng đi bất cứ phương trời
góc biển nào, miễn là tìm được kế sinh nhai.
Tục xưa bỏ làng là xấu xa, thấp hèn, dân làng khinh rẻ, nên đêm trước
khi rời xa quê tôi tự nhủ mình: Nguyện đã đi là không trở lại. Đã quyết là
đi, đến đâu thì đến, làm việc gì cũng được, ở đợ, làm thuê, đi phu hay đăng
lính, miễn sao thoát khỏi cảnh khốn cùng ở cái quê hương nghèo khổ, đầy
nghiệt ngã này.
Tháng 8 năm 1940, tôi ra Hà Nội, dừng lại ở chợ Hôm, phố Huế. Tại
đây tôi làm đủ nghề: gánh nước, kéo xe bò, vác gỗ, bổ củi thuê, nhưng cũng
chỉ làm tạm bợ, chốc lát để lại cắp nón khoác bị sang nhà khác cầu xin việc.
Cứ thế bữa đói bữa no, ngày thất thểu qua các phố tìm việc, tối ngủ vất
vưởng nơi đầu đường góc chợ, làm bạn với muỗi, chuột.

https://thuviensach.vn

Hai tháng qua đi thật nặng nề, chậm chạp, đã có lúc tôi gần như kiếm
sống bằng cách ngửa tay cầu xin lòng thương cảm của khách qua đường
phố. Đang tính chuyện phá lời nguyền, về làng trở lại kiếp sống tủi nhục,
thì được tin chủ thầu người Pháp mộ phu đi làm đường, tôi ghi tên liền.
Nhưng rồi vẫn cảnh tủi cực lầm than. Con đường chúng tôi mở ngày ấy
là đường số 7 bây giờ (nối thành phố Vinh với nước Lào). Cậy thế có tiền,
bọn chủ thầu cho chúng có quyền, bắt dân phu phải làm hết mình, ai mỏi
mệt trễ nải công việc là chúng chửi mắng, đánh đập, dùng roi vọt hối thúc
phải quên mệt, quên đói, quên ốm đau tiếp tục đi làm. Lao động vất vả nặng
nhọc nên đau yếu, bệnh tật, chết chóc diễn ra như cơm bữa. Ngày nào cũng
có chuyện người sa chân xuống vực, người bị núi lở, đá đè; rồi phù thũng,
ngộ độc ngã nước sốt rét, ghẻ lở chấy rận. Tôi vẫn được anh em xếp vào
loại tuổi “bẻ gãy sừng trâu” vậy mà sang tháng thứ tư bị sốt rét rừng quật
ngã, đến tháng thứ chín chịu không nổi cảnh đói rét, bệnh tật với công việc
nặng nhọc, nguy hiểm, phải bỏ về, giã từ đời “dân phu lục lộ” cho Tây.
Trở lại Hà Đông với một tâm trạng phẫn chí đến cùng cực, thì có tin
Pháp mộ lính, tôi lại đăng tên với ý nghĩ giản đơn như nhiều thanh niên
nghèo hồi ấy - âu cũng là một nghề. Vào hôm trước, hôm sau bọn chỉ huy
Pháp lùa chúng tôi lên xe đi qua Lai Châu. Đúng là lúc này bữa ăn hàng
ngày không phải lo, nhưng hơn một năm ở lính (từ giữa 1943 đến đầu năm
1945), tôi dần dần hiểu ra cái kiếp nô lệ da vàng. Cũng là lính như nhau,
nhưng lính Tây lương cao hơn, có quyền thế hơn, không phải lao công tạp
dịch như lính người Việt. Tận mắt tôi thấy chúng tra khảo, hành hạ dã man
một người thanh niên cũng nghèo khổ, cũng mất cha, mất mẹ, cũng cửa nhà
tan nát như tôi cho đến chết với cái tội “làm Cộng sản” (!).
Sự tận mắt này đã thức tỉnh trong nếp nghĩ của tôi. Tuy chưa hiểu cặn kẽ
các hành động của chúng lúc ấy là thống trị, đàn áp, là xâm lược nhưng
cũng đủ lý do khiến tôi chán ngán, quyết định từ bỏ cuộc đời làm lính, trốn
về xuôi tìm nghề khác.

https://thuviensach.vn

Những ngày đầu bỏ trốn tôi chỉ nghĩ và lo sợ bọn Tây truy lùng, bắt trở
lại, nhưng đến khi về gần tới Hà Nội, thì câu hỏi thường trực trong tôi lại
bật dậy: Mình sẽ sống tiếp như thế nào đây?

https://thuviensach.vn

CHẶNG ĐƯỜNG MƯỜI NGHÌN NGÀY
Hoàng Cầm
www.dtv-ebook.com

Chương 2
Ngày 9/3/1945 Nhật đảo chính Pháp.
Hôm ấy vào khoảng chín giờ tối tôi đang ngồi vất vưởng ở góc chợ Hôm
để nghĩ về ngày mai đi đâu làm gì, bỗng có tiếng súng nổ ở phía thành Hà
Nội (nay là nơi làm việc của các cơ quan Bộ Quốc phòng) vọng lại, mỗi lúc
một dữ dội, liên hồi, đèn điện vụt tắt súng tiếp tục nổ, khoảng hơn một tiếng
sau thì im hẳn.
Thành phố chìm trong đêm, các cửa hiệu đóng cửa, đường phố không
còn người và xe cộ qua lại.
Sáng sớm hôm sau tin truyền đi - Pháp đã đầu hàng Nhật.
Mặc dầu hôm nay không có việc làm có nghĩa là nhịn ăn, nhưng tôi vẫn
thất thểu đi lậu xe điện (trốn vé) để xem ngắm sự tình, xem những nơi xảy
ra trận đánh giữa Nhật và Pháp đêm qua.
Thành cũ, Đồn Thủy (nay là Bệnh viện 108), dinh Toàn quyền (nay là
Phủ Chủ tịch trên đường Hùng Vương) đều có lính Nhật bồng súng gác. Lá
cờ trắng giữa khoanh một hình tròn đỏ như màu máu cắm la liệt các công
sở, trại lính của Pháp. Xác lính Pháp và lính khố đỏ (lính người Việt trong
quân đội Pháp) còn rải rác để quanh đồn trại, như muốn khoe khoang thắng
lợi của Nhật. Thỉnh thoảng một toán lính Nhật cầm súng cắm lưỡi lê dong
bọn Tây, đầm mặt mày tái mét ngơ ngác đầy vẻ sợ hãi qua các đường phố
đến nơi tập trung giam giữ.
Biết rằng Nhật cũng chẳng tốt gì, chính do chúng vơ vét thóc gạo, bắt
dân ta phá ruộng đang trồng lúa để trồng đay phục vụ chiến tranh đã làm

https://thuviensach.vn

dân ta chết đói tới hai triệu người, nhưng nhìn thấy cảnh Pháp thua, tôi thấy
hả dạ, thỏa nỗi những ngày nhẫn nhục làm lính cho chúng, bị chúng khinh
rẻ.
Phần do nhận thức còn nông cạn, phần do đời sống lúc này thật khó
khăn, tìm được việc làm đủ tiền cho một lon gạo trong lúc giao thời đâu có
dễ khiến tôi chỉ dừng lại cái hả dạ đó. Lúc ấy tôi không hiểu rằng tôi đang
đứng trước một thời cơ chuyển mình lớn lao của dân tộc, của đất nước. Vài
tháng sau tin tức từ quê tôi từ các vùng lân cận do người nhà ra kể lại thôn
xã nào cũng có cán bộ Việt Minh về hô hào chuẩn bị đánh Pháp, đuổi Nhật
giành lại độc lập tự do cho nước nhà. Và ở Hà Nội, ngay phố Huế, chợ
Hôm, Hàng Bài này cũng vậy. Hai tiếng: “Cách mạng” được truyền lan, đi
đến đâu tôi cũng được nghe, được nhắc với tình cảm trân trọng.
Hà Nội những ngày tháng 8 sôi sục khí thế đấu tranh, đi đến đâu cũng
bắt gặp khẩu hiệu, truyền đơn, cũng nghe mọi người bàn tán về Cách mạng.
Một hôm tôi cố chen vào chợ để nghe cán bộ diễn thuyết. Anh còn rất trẻ,
dáng thư sinh, nói năng hoạt bát, dễ nghe. Cuối buổi diễn thuyết anh nêu
câu hỏi và giải thích liền; ngắn gọn mà dễ hiểu:
- Cách mạng là gì?
- Là đổi đời.
- Đổi đời là gì?
- Là thợ thuyền, dân nghèo cùng nhau nổi dậy đánh Pháp, đuổi Nhật
đánh đổ chế độ vua quan, giành lại quyền sống cho mình.
Giành lại quyền sống. Ôi! Sao mà hợp với nguyện vọng của mình đến
thế. Không chút nghi ngờ do dự, tôi đi tìm Cách mạng mong được đổi đời.
Đúng là có tìm có thấy, Cách mạng không phải đâu xa, ngay quanh tôi, vẫn
là những người thường gặp. Đầu tháng 8 tôi được tổ Thanh niên Cứu quốc

https://thuviensach.vn

do anh Lê Thám phụ trách kết nạp đoàn viên. Bước ngoặt của cuộc đời tôi
bắt đầu từ đây.
Cái đêm đầu tiên được đứng trong đội ngũ Thanh niên Cứu quốc tôi
không sao ngủ được vì vui sướng, từ nay hết bị người đời khinh rẻ. Trong tổ
chức Thanh niên Cứu quốc lúc đó còn có các anh Lê Quân, Quang Liêm,
Văn Xì, Hữu Thưởng, tất cả còn trẻ, đều là thanh niên, học sinh Hà Nội.
Tuy gia cảnh, học vấn có khác nhau nhưng cùng chung chí hướng, thương
yêu nhau như anh em một nhà, mà Lê Thám được xem như người anh cả.
Từ căng dán khẩu hiệu, rải truyền đơn, diễn thuyết, chúng tôi được trang
bị vũ khí chuyển thành lực lượng tự vệ chiến đấu của thành phố. Lúc này
lực lượng Cách mạng phát triển ngày càng đông nhưng thiếu thốn đủ thứ,
thiếu lương thực, thuốc men, thiếu chăn màn quần áo và nhất là thiếu súng
đạn, rất cần cho cuộc chiến đấu sắp đến gần. Một hôm chúng tôi có việc
qua khu vực Hỏa Lò, phố Hàng Bông, Thợ Nhuộm, thấy từ khu kho quân
nhu của Pháp, nay Nhật cai quản có một đoàn xe nhà binh đi ra chở đầy ắp
những thứ mà Cách mạng đang cần, anh Lê Thám nảy ý định:
- Ta phải tìm cách đột nhập vào trong đó.
- Để làm gì - Tôi ngây thơ hỏi.
- Để lấy những thứ mà chúng ta đang cần. - Đưa mắt đảo nhanh bốn phía
đề phòng có kẻ theo, anh bảo dừng lại, hạ thấp giọng. - Những thứ không
phải cho chúng mình mà còn tiếp tế lên cho anh em mình ở chiến khu giải
phóng Thái Nguyên, Tuyên Quang.
- Nhưng làm cách nào? - Tôi hỏi. Liền đó như muốn reo lên, nhưng
đường phố người qua lại rất đông, lẫn vào đó có cả lính Nhật, nên tôi hạ
giọng. - Đóng giả lính bảo an(1).
(1) Lính người Việt do Nhật tổ chức sau đảo chính Pháp.

https://thuviensach.vn

- Đúng rồi, một sáng kiến hay. - Anh Lê Thám biểu đương.
Ngay trong đêm toàn đội bắt tay vào chuẩn bị, vừa bí mật, vừa khẩn
trương; vừa thu gom vừa may gấp, sáng hôm sau đã có quần áo lính bảo an
chính hiệu để cho một tiểu đội mười người. Cả ngày hôm đó chúng tôi hẹn
kéo nhau đến một địa điểm an toàn mặc thử quần áo, duyệt thử đội ngũ,
luyện cách đi đứng ra vào, ứng xử khi qua trạm gác sao cho thực đúng với
cái chất bảo an địch không thể phát hiện trước khi khởi sự.
Để chắc ăn, ngày hôm sau đội còn cử người bám sát khu kho, nắm tình
hình người, xe ra vào, tình hình canh gác, khám hỏi khi ra vào cổng gác.
Ngày thứ ba, đúng chín giờ, có một tốp lính bảo an quần áo chỉnh tề,
hiên ngang đi đến khu kho, lính gác không cần nhận diện, chỉ lướt qua giấy
công vụ, mở cổng cho vào. Nửa tiếng sau - khoảng hơn mười giờ tốp “bảo
an” trở ra mang theo những thứ vừa được cấp phát: năm mươi súc vải, một
trăm bộ quần áo.
Đó là tiểu đội tự vệ vũ trang do anh Lê Thám chỉ huy đã hoàn thành
nhiệm vụ lấy của địch bồi dưỡng lực lượng ta. Toàn đội phấn khởi, tự tin,
chúng tôi đã tính đến chuyện đột nhập vào kho vũ khí địch, đánh các bốt
gác của lính bảo an để cướp súng đạn địch, trang bị cho ta. Vạn sự khởi đầu
nan, việc đầu trót lọt, việc sau nhất định thành. Vả lại lúc này lực lượng tự
vệ chiến đấu của thành phố phát triển rất nhanh đông tới bảy trăm người,
sau ngày 19 tháng 8 tổ chức thành các chi đội.
Trong lúc mọi thành viên đang hào hứng hướng sự suy nghĩ, tìm tòi cho
cách làm ăn này thì có lệnh của Ủy ban quân sự cách mạng Hà Nội - chuẩn
bị đi làm nhiệm vụ bảo vệ cuộc mít tinh tổ chức tại Nhà hát Lớn (nay là
Nhà hát thành phố) chiều ngày 17 tháng 8.
Với tôi không có băn khoăn gì khi nhận lệnh, vì dù sao cũng là lính mới.
Nhưng một số anh em khác thì thắc mắc: Sao lại bảo vệ cuộc mít tinh do

https://thuviensach.vn

Tổng hội viên chức của Nhật đứng ra tổ chức.
Vừa lúc đó anh Lê Thám về, nét mặt phấn chấn, dáng điệu khẩn trương,
vì thời gian còn rất ít, anh tranh thủ giải thích:
- Đúng là cuộc mít tinh chiều nay do Tổng hội viên chức thân Nhật tổ
chức. Đồng bào sẽ đến và đến đông vì đang thèm tin tức, vì thế hễ nghe nói
có diễn thuyết là mọi người tin sẽ có Việt Minh xuất hiện, hy vọng sẽ được
nghe, được biết cái gì đó sẽ xảy ra nay mai. Vì vậy theo lệnh của Ủy ban
Khởi nghĩa thành phố, chúng ta phải biến bị động thành chủ động, biến
cuộc mít tinh do Tổng hội viên chức tổ chức thành cuộc mít tinh của ta.
Nhiệm vụ của các tổ chức tự vệ chiến đấu chúng ta là vừa trấn áp địch, vừa
bảo vệ an toàn cuộc mít tinh không cho chúng chống phá, vừa bảo vệ người
của ta lên diễn thuyết vạch mặt kẻ thù, cổ động quần chúng nổi dậy khởi
nghĩa cướp chính quyền.
Ngừng một lát, nhìn đồng hồ, anh ra lệnh:
- Mỗi người cầm một lá cờ nhỏ giấu kín, theo tôi ra ngay địa điểm mít
tinh, đứng lẫn vào với dân và làm theo hiệu lệnh chung trên kỳ đài.
Hai giờ chiều cuộc mít tinh khai mạc. Chúng tôi đứng tề chỉnh ở hàng
trên, nhìn lên kỳ đài rất rõ. Một diễn giả mặc quần áo sang trọng đứng lên
giới thiệu chương trình trước máy phóng thanh. Tiếp đến người thứ hai
cũng quần áo sang trọng, đầu chải tóc hất ngược phía sau vừa đằng hắng lấy
giọng, chưa kịp cất tiếng thì một đội viên tự vệ bên cạnh giương cao lá cờ
đỏ sao vàng lên. Thế là hàng vạn người đứng dưới hô vang: “Cờ Việt Minh!
Cờ Việt Minh! Hoan hô cờ Việt Minh! Hoan hô cờ Việt Minh!” Chúng tôi
hô theo và nhanh chóng lấy cờ giấu trong túi ngực tung lên, các tổ tự vệ
khác cũng làm như vậy, vừa gìơ cao lá cờ rẽ đám đông chạy từ chỗ này đến
chỗ khác cổ vũ đồng bào và sẵn sàng trấn áp những kẻ trà trộn gây rối để
cuộc mít tinh được tiếp tục theo hướng chỉ đạo của ta.

https://thuviensach.vn

Anh Lê Thám hất hàm ra hiệu, tất cả chúng tôi lại hướng về phía kỳ đài
để thực hiện hiệu lệnh hướng dẫn phát ra từ trên đó.
Theo hiệu lệnh đã quy định, ba đội viên tuyên truyền xung phong xông
lên, chĩa súng dồn “ban tổ chức” vào một góc, lập tức một đội viên tự vệ
của chúng tôi tiến nhanh tới chân kỳ đài vung lưỡi dao bén sắc chém đứt
dây lá cờ “quẻ ly” của chính quyền bù nhìn do Nhật dựng lên rơi nhanh,
một lá cờ đỏ sao vàng rất to rộng xuất hiện trên bao lơn Nhà hát Lớn phủ
kín khoảng giữa trước mặt nhà hát. Thế là hàng vạn người đứng dưới lại vỗ
tay reo hò vang dậy cả một góc phố.
Khi có tiếng trên loa phóng thanh: “Thưa quốc dân đồng bào” thì trật tự
được lập lại nhanh chóng, một không khí im lặng nghiêm trang lan nhanh
đến mọi người. Không gian chỉ còn vang lên những lời diễn thuyết hào
hùng phát ra từ các loa với lời kêu gọi ngắn gọn mà thôi thúc:
“Hỡi quốc dân đồng bào! Giặc Nhật xâm lược và thống trị nước ta.
Chúng đã gây cho nhân dân ta bao đau thương, chết chóc. Nay chúng đã
thua trận và hạ súng đầu hàng đồng minh. Thời cơ cho nhân dân ta vùng lên
đánh đổ phát xít Nhật và bọn bù nhìn tay sai để giành lại độc lập, tự do thực
sự đã đến!
Đồng bào hãy nghe tiếng gọi của Việt Minh, vùng lên khởi nghĩa!”
Cuộc mít tinh theo lời kêu gọi của Ủy ban khởi nghĩa đã biến thành cuộc
biểu tình khổng lồ diễu qua các phố. Theo sự hướng dẫn của các hội viên
cứu quốc và các đội tự vệ chúng tôi, cuộc tuần hành đã diễu qua phố Tràng
Tiền, đổ ra Bờ Hồ vòng lên Hàng Đào, Hàng Ngang qua chợ Đồng Xuân
quay xuống vườn hoa Hàng Đậu, Cửa Bắc đến phủ toàn quyền, rẽ vòng
sang Cửa Nam.
Cuộc tuần hành của hơn hai vạn nhân dân Hà Nội kéo dài đến chín giờ
tối mới kết thúc. Trước khi giải tán ở ga xe điện Bờ Hồ, đoàn tuần hành còn

https://thuviensach.vn

đứng lại năm phút kính cẩn chào lá cờ Việt Nam và hô khẩu hiệu:
- Việt Nam độc lập vạn tuế!
Đêm ấy về chúng tôi không sao ngủ được, phần vì vui quá, tự hào quá
về việc làm đầy mưu trí, đã biến cuộc mít tinh do địch tổ chức để hô hào
đánh lạc hướng đồng bào thành cuộc mít tinh tập họp biểu dương sức mạnh
của ta, càng động viên khí thế hừng hực đấu tranh của nhân dân toàn thành
phố; phần vì chúng tôi được nghe anh Lê Thám phổ biến tiếp nhiệm vụ phải
làm trong những ngày tới. Cụ thể là gì và ở đâu trên chưa nói rõ vì phải giữ
bí mật, chỉ biết rằng những việc phải làm mà trên sẽ giao là rất nặng nề và
khẩn trương.
Đêm 18 như không khí của đêm 30 Tết, bận, lo nhưng trong lòng mỗi
đội viên tự vệ chúng tôi cứ phơi phới. Mọi thứ cho nhiệm vụ đã đầy đủ, ai
nấy thấp thỏm mong trời mau sáng. Nhiệm vụ của chúng tôi là vừa tham gia
vừa bảo vệ cuộc mít tinh cũng tổ chức tại Nhà hát thành phố, sau đó tham
gia đánh chiếm các công sở, của chính quyền bù nhìn, các trại lính bảo an.
19 tháng Tám đã đến!
Tiết trời thu thật đẹp. Mấy hôm trước còn vần vũ đầy mây, thỉnh thoảng
có mưa, vậy mà hôm nay bỗng nắng ráo khô sạch, bầu trời cao xanh không
một gợn mây.
Chúng tôi đi trong đội ngũ chỉnh tề, nhưng vẫn phải ghen lên khi nhìn
thấy Đội thanh niên xung phong Hoàng Diệu đàng hoàng quá, hùng dũng
và đẹp đẽ quá. Tới đầu phố Tràng Tiền anh em xếp hàng ba, súng khoác vai,
khiên, mã tấu cầm tay, bước đều dưới lá cờ đỏ sao vàng rộng khổ may bằng
sa tanh viền tua óng ánh, trên nền cờ thêu chữ bằng kim tuyến - “Đội thanh
niên xung phong Hoàng Diệu”. Được biết lá cờ này do Hội Phụ nữ Cứu
quốc thành phố vừa mới tặng.

https://thuviensach.vn

Đội tự vệ chiến đấu chúng tôi đứng hàng đầu bên trái quảng trường,
nhìn lên lễ đài khá rõ. Đúng mười một giờ cuộc mít tinh bắt đầu với nghi
thức mà cuộc mít tinh chiều 17 tháng 8 không có.
Sau phút mặc niệm tưởng nhớ các chiến sĩ Cách mạng đã hy sinh vì độc
lập của Tổ quốc, ba phát súng báo hiệu lễ chào cờ.
Lúc này sao trong tôi bỗng hồi hộp lâng lâng, vì thấy cái gì cũng mới lạ
mà thân thiết quá chừng, ấm lòng quá chừng. Tôi đang triền miên suy nghĩ
như vậy thì trên tầng cao nhà hát, hàng ngàn truyền đơn bay xuống như đàn
chim trắng vỗ cánh tung bay, đón chào ngày Hội Cách mạng.
Tiếng vỗ tay vang dậy khi một diễn thuyết viên (sau này tôi được anh Lê
Thám cho biết là đồng chí Nguyễn Huy Khôi) xuất hiện trước máy phóng
thanh, đọc lời kêu gọi của Ủy ban quân sự cách mạng Hà Nội, về nhiệm vụ
cần kíp lúc này là phải đập tan ách thống trị của phát xít Nhật, kiên quyết
đối phó với dã tâm của bọn thực dân Pháp nuôi cuồng vọng khôi phục
chính quyền của chúng ở Đông Dương. Trong tôi như có sức bật dậy khi
nghe đoạn cuối lời kêu gọi: “Điều cần thiết nhất lúc này là chúng ta phải
thành lập một Chính phủ cộng hòa dân chủ Việt Nam trong đó dân chúng
được tham gia chính quyền để tự định đoạt số phận của mình.” Bỗng nhiên
diễn thuyết viên đọc to hơn, giọng nhấn mạnh những ý mà đến nay đã gần
nữa thế kỷ trôi qua tôi vẫn nhớ:
“Hỡi quốc dân đồng bào! Hãy tự tin, tự cường, hãy tỏ cho thế giới biết
đến sức sống dồi dào, đến ý chí chiến đấu cường liệt của dân tộc Việt Nam
luôn luôn vươn tới một cảnh đời phóng khoáng và độc lập, hãy cùng tôi hô
những khẩu hiệu sau đây:
- Đánh đổ chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim.
- Thành lập Chính phủ Cộng hòa dân chủ Việt Nam!
- Việt Nam hoàn toàn độc lập!
https://thuviensach.vn

- Đả đảo bọn thực dân Pháp muốn khôi phục chủ quyền ở Đông
Dương.”
Tiếng hưởng ứng vang dậy của hai mươi vạn quần chúng sau mỗi lần
diễn thuyết viên hô.
Dưới sự hướng dẫn của Ủy ban Quân sự Cách mạng, cuộc mít tinh
chuyển thành biểu tình vũ trang, vừa phối hợp tiến công, chế áp địch khi
gặp tình huống gay cấn.
Đánh chiếm phủ Khâm sai(2).
(2) Nay là Nhà khách Chính phủ, số 10 đường Ngô Quyền.
Khi đoàn biểu tình đến gần, bọn cầm đầu “Ủy ban chính trị lâm thời” ra
lệnh đóng chặt cửa và cho lính dàn sát hàng rào sắt sẵn sàng nổ súng vào
đội quân khởi nghĩa.
Nhưng lính bảo an ở đây đã nghe theo lời kêu gọi của cán bộ Việt Minh.
Tranh thủ thời cơ, một số đội viên tự vệ chiến đấu đã nhanh chóng leo qua
hàng rào sắt, nhảy vào trong sân, đồng thời một số hội viên cứu quốc quân
vòng lối sau nhảy vào phủ Khâm sai. Phối hợp khí thế bên ngoài, một số
nhân mối của ta trong hàng ngũ lính bảo an tiếp tục vận động, lập tức cả
anh em lính bảo an, cộng cả số mới được tăng cường hôm trước lên tới hai
đại đội nhất loạt xin hàng, mang hết vũ khí khoảng hai trăm khẩu súng xếp
thành một đống giữa sân. Lực lượng cách mạng có thêm sức mạnh, hạ lệnh
cho lính gác mở cổng. Đội quân khởi nghĩa tiến vào sân, một đội viên cứu
quốc trạc mười lăm tuổi mặc quần áo xanh công nhân được phân công từ
trước trèo lên nóc nhà, hạ cờ quẻ ly xuống, kéo cờ đỏ sao vàng lên, lúc này
trời gió mạnh, lá cờ được thế càng phần phật tung bay trước tiếng hò reo
của quần chúng vang động lan xa.
Hai người trong Ủy ban Quân sự cách mạng (sau này được biết là đồng
chí Nguyễn Khang và đồng chí Trần Tử Bình) đến thẳng nơi làm việc của
https://thuviensach.vn

“Ủy ban chính trị lâm thời” tuyên bố giải tán tổ chức này và hạ lệnh bắt
giam những kẻ cầm đầu tổ chức phản động tay sai của Nhật.
Đánh chiếm trại bảo an binh(3).
(3) Nay là số 40 Hàng Bài.
Cuộc chiến đấu ở đây tuy không phải nổ súng nhưng diễn biến có phức
tạp và gay go. Mãi vài ngày sau khi kết thúc trận đánh, nghe anh Lê Thám
đi họp trên thành phố về kể lại, chúng tôi mới hiểu tường tận: Trước uy lực
của đội quân Cách mạng, địch ở đây (lực lượng còn mạnh) buộc phải mở
cửa. Lực lượng tự vệ của ta đã vào sân, nhanh chóng tản ra hình thành thế
bao vây. Chỉ huy trại là một viên quan ba người Việt tên là Thụ. Khi Nhật
hất cẳng Pháp, hắn bỏ chủ cũ, theo chủ mới, tiếp tục làm tay sai cho ngoại
bang chống phá Cách mạng. Biết thế nào cũng bị Cách mạng tìm đến hỏi
tội, nên hắn đã được Nhật hứa tiếp ứng khi có điện cầu viện, nhưng không
biết ngày giờ nào ta vào.
Giờ này trước khí thế sôi sục của phong trào Cách mạng trong thành phố
những ngày qua, trước lực lượng vũ trang Cách mạng đang đối mặt với hắn,
biết không thể nào khác, nhận nộp vũ khí, nhưng hắn nhũn nhặn lý sự:
- Xin các ông chậm cho ít phút để trình lên cấp trên vì tôi chỉ là cấp thừa
hành.
Biết đây là kế hoãn binh, chờ cầu viện, ta dứt khoát ra lệnh:
- Cấp trên của anh đã quy hàng và đã trao chính quyền cho Cách mạng
rồi. Bây giờ đến lượt các anh.
Thụ chịu nhún nhưng vẫn xảo quyệt:
- Chúng tôi xin đi theo Cách mạng. Lúc đầu xin để nguyên như cũ.

https://thuviensach.vn

Ta tiến công liền:
- Ông phải nộp hết vũ khí cho quân Cách mạng! Đây là lệnh.
Thụ vẫn hoãn binh:
- Chúng tôi đã nói là xin theo các ông rồi. Còn chuyện vũ khí và binh
lính xin các ông hãy khoan cho.
Trong khi vừa đấu lý vừa thuyết phục, nhờ sự giúp đỡ của nhân mối do
ta gài vào từ trước, các đơn vị tự vệ ta đã chiếm hầu hết các vị trí quan
trọng trong trại, kể cả kho vũ khí. Quần chúng cách mạng ở bên ngoài dưới
sự hướng dẫn của cán bộ đang đồng thanh từng đợt hét vang phẫn nộ đòi
giải quyết nhanh chóng. Trước tình thế đó Thụ buộc phải làm theo yêu cầu
của ta.
Cuộc đánh chiếm trại lính bảo an đã thành công. Đến chiều ngày 19,
việc đánh chiếm các cơ quan đầu não then chốt của chính quyền bù nhìn đã
xong (trừ đài phát thanh Bạch Mai, nhà băng Đông Dương - nay là trụ sở
Ngân hàng Nhà nước), cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội căn
bản kết thúc thắng lợi.
Những ngày sau đó, các đơn vị tự vệ chiến đấu cùng với Đội Thanh niên
xung phong Hoàng Diệu chia nhau đi làm nhiệm vụ giữ gìn an ninh trật tự,
bảo vệ các kho tàng, trụ sở làm việc của cơ quan chính quyền cách mạng
mới được thành lập.
Đúng là cách mạng đồng nghĩa với đổi đời!
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ tham gia bảo vệ Bác Hồ đọc Tuyên ngôn
độc lập ngày 2/9/1945 tại vườn hoa Ba Đình, chúng tôi được lệnh chuyển ra
đóng quân ở đình Soi Sử, Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây cũ.

https://thuviensach.vn

Như nhiều đơn vị tự vệ chiến đấu khác, đội tự vệ cứu quốc chúng tôi
được bổ sung nhiều đội viên từ các đoàn thể cứu quốc phát triển thành Đại
đội Giải phóng quân mang tên Đại đội Lê Thám vì vẫn anh Lê Thám làm
đại đội trưởng. Số anh em cũ từ ngày còn là tổ Thanh niên Cứu quốc hoạt
động bí mật nay phân ra các tiểu đội, trung đội mới thành lập, một số được
phân công làm cán bộ chỉ huy, trong đó tôi được giao nhiệm vụ tiểu đội
trưởng. Một tình cảm chan hòa, thân thương gắn bó tuy mới được hình
thành nhưng sâu đậm, hình ảnh về cái tiểu đội sơ khai buổi đầu vẫn thường
được nhắc đến một cách trân trọng, trìu mến mỗi khi chúng tôi rảnh rỗi.
Chẳng thế mà có anh đã xếp vần tên của từng thành viên trong tiểu đội
thành hai vế đối rồi khắc lên hai cột đình.
Thám, Hữu, Đào, Lan, Cầm, Thượng, Thúy
Thanh, Liêm, Miêu, Miễn, Thường, Vân, Xì.
Ý muốn nhắc rằng những kỷ niệm buổi ban đầu là thiêng liêng, nếu thế
nào thì cũng không bao giờ quên nhau.
Thời gian này về tinh thần thì phấn chấn, thanh thản, đúng là cuộc đổi
đời đang đến với mọi người, nhưng về vật chất thì thiếu thốn trăm bề. Nạn
đói vẫn đang hoành hành đe dọa do sự bóc lột, vơ vét quá tham của Nhật,
Pháp; tiếp đến đê sông Hồng vỡ hơn một trăm quãng làm ngập tám tỉnh Sơn
Tây, Hà Đông, Hà Nam, Vĩnh Yên, Phúc Yên, Bắc Ninh, Hải Dương, Thái
Bình. Ngân hàng Đông Dương vẫn còn trong tay Pháp, Chính phủ cách
mạng chỉ thu được trong kho bạc 1.233.000 đồng tiền Đông Dương mà quá
nửa là tiền rách. Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày
3/9/1945, Bác Hồ đã ban hành quyết định khẩn cấp cứu đói, là một loại giặc
trong ba loại giặc phải chống lúc đó (giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm).
Chính Người đã gương mẫu thực hiện cứu đói trước bằng cứ mười ngày
nhịn ăn một bữa để lấy gạo góp phần cứu đói. Đời sống của Quân giải
phóng cũng muôn vàn khó khăn, vì quá thiếu, hàng ngày khi đến giờ ăn,
chúng tôi phải phân người chia đều cơm, thậm chí cả cháy cũng vậy.

https://thuviensach.vn

Một hôm trong bữa ăn, đến lượt chia cháy, tôi được ưu tiên miếng to
hơn. Thấy thế Quang Liêm là tiểu đội phó (cựu sinh viên trường Luật) lừa
giằng rồi vừa chạy vừa tranh thủ ăn. Đến khi bắt được thì Quang Liêm đang
nhai miếng cuối cùng.
- Tao tặng mày, nuốt nốt đi. - Tôi nói.
- Không được, bữa chiều bắt nó phải trả lãi, một thành hai. - Cậu Miễn
xen vào.
- Là Cách mạng rồi, sao còn lệ vay lãi? - Quang Liêm đối lại.
Cả bàn ăn cười ồ, bữa cơm kết thúc thật nhanh, chẳng ai có cảm giác là
mình vừa ăn cơm vì bụng vẫn lép, đói vẫn hoàn đói. Trong hoàn cảnh như
vậy mà cái vui, cái lạc quan yêu đời vẫn trùm lên tất cả, ai cũng sẵn sàng
chấp nhận sự đói thiếu đó.

https://thuviensach.vn

CHẶNG ĐƯỜNG MƯỜI NGHÌN NGÀY
Hoàng Cầm
www.dtv-ebook.com

Chương 3: Phần 1
Những ngày đóng quân ở đình Soi Sở chúng tôi dồn hết tâm trí vào việc
chuẩn bị cho Nam tiến mà trên đã giao. Vấn đề chỉ còn là ngày giờ cụ thể.
Ngày ấy Nam tiến là việc công khai, không phải giữ bí mật như đi B
hoặc đi Nam hồi đánh Mỹ. Bài hát Nam bộ kháng chiến của nhạc sĩ Đỗ
Nhuận chúng tôi thuộc rất nhanh, coi như bài tủ, đi đâu cũng hát: “Tiếng
súng vang sông núi miền Nam, ầm đất nước Việt Nam, ta muốn băng mình
tới phương Nam xé xác quân tham tàn...” Bài hát vừa cổ vũ tinh thần yêu
nước mạnh mẽ đối với mọi người vừa thôi thúc tính hiếu kỳ, ưa phiêu lưu
mạo hiểm của tuổi trẻ hồi đó, càng đi xa càng thỏa chí.
Hàng ngày ngoài hai buổi tập luyện quân sự, rảnh rỗi lúc nào là chúng
tôi lại bàn chuyện Nam tiến, mang cả bản đồ ra đối chiếu các địa danh mà
các đơn vị Nam tiến vào trước đã chiến đấu đánh Pháp, diệt Pháp để quên
đi những giờ phút phải chờ đợi.
Nhất là khi được tin các đơn vị Nam tiến của ta, như: chi đội Một(1) vào
Đông Nam Bộ đã đánh địch ở cầu Bình Lợi, ngã ba Xuân Lộc, như chi đội
Hà Nội đánh địch ở...